کد خبر: ۲۵۶۲۸
تاریخ انتشار: ۰۴ تير ۱۴۰۰ - ۱۴:۲۶-25 June 2021
رصدخانه‌ مراغه در قرن ۷/۱۳ بزرگترین و منحصر به‌فردترین پروژهء علمی دنیای قدیم بود با بیش از ۱۰۰ منجم و مهندس، به غیر از نیروهای پشتیبان، با حمایت حکومت ایلخانی هولاکو و همت خواجه نصیرالدین طوسی.
عصراسلام: یک قرن بعد شاهد بزرگترین پردیس دانشگاهی به معنی امروزین در تبریز بودیم: ربع رشیدی، شامل همهء امکانات آموزشی و رفاهی و پشتیبانی تصورپذیر روز و با حمایت حاکم ایلخانی غازان‌خان. گفته می‌شود رشیدالدین فضل‌الله همدانی اولین کسی است که صحبت از لزوم دولت‌ها برای پشتیبانی از علم می‌کند، پدیده‌ای که در سیاست‌گذاری علم بسیار جدید است.

پشتیبانی دولت‌ها از علم، که امروزه با به‌هزینه گرفتن درصدی از تولید ناخالص ملی در آموزش عالی و به‌ویژه پژوهش نمایان می‌شود، امری بدیهی نیست بلکه از تجربه‌ای دست کم هشت‌صد ساله پس از رصدخانهء مراغه در ایران، تحولات علمی نوین در اروپا، تحول در مفهوم دانشگاه و دانشگر و نیز انقلاب صنعتی در قرن ۱۳/۱۹، و سپس جنگ جهانی دوم به دست آمده است. 

جنگ جهانی دوم نقطه عطفی در این باب بود. پروژهء مَنهَتن، که پس از نامهء اینشتین به روزولت رییس‌جمهور وقت آمریکا برای ساخت بمب اتمی شروع شد، با بیش از سه هزار فیزیکدان و مهندس به سرپرستی اوپنهایمر با سرمایه‌گذاری عظیم دولتی با هدفی مشخص راه جدیدی برای نوعی جدید از حمایت از علم و فناوری و کاربردهای آن نشان داد. این نمونه، مستقل از بنیان‌های اخلاقی یا بصیرتی آن، چگونگی رفتن به سوی علم مطلق مدرن را نمایان ساخت. بنیان اخلاقی آن اما نه به سمت انسان‌دوستی و برنامهء جفرسونی، که به سمت قدرت مطلق که بیکن مبدع آن بود رفت!

با اتمام جنگ جهانی دوم در سال  ۱۳۲۴/۱۹۴۵ وانوار بوش سندش را منتشر کرد با این توصیه که در ایالات متحده دولت باید برای علم و پژوهش به منظور مرزشکنی و پیشتاز بودن در علم هزینه کند و در این جهت نمی‌توان به بخش خصوصی که تا قبل از جنگ جهانی دوم هزینه‌های پژوهش را در ایالات متحده به عهده داشت اکتفا کرد. از آن پس است که هزینه‌ برای پژوهش در کشورهای غربی به یک عرف مدیریت دولتی تثبیت‌شده تبدیل شد. راه‌کارهای مدیریت دولتی برای به‌هزینه گرفتن این اعتبارات هم ده سال پس از سند وانوار بوش در اروپا در چند شیوه‌نامه از جمله شیوه‌نامه‌ء فرسکاتی تدوین شد. ویراست هفتم شیوه‌نامه‌ء فرسکاتی به فارسی هم منتشر شده بدون این‌که کمترین تأثیری در مدیریت دولتی ما داشته باشد.

سند وانور بوش ۷۵ سال پیش نوشته شد و اینک فرهنگستان‌های علوم و مهندسی و پزشکی ایالات متحده آمریکا مشترکاً سند علم در ۷۵ سال آینده را منتشر کرده‌اند! شک نداشته باشیم که این سند نه تنها در آمریکا که در کل جهان تأثیر گذار خواهد شد. برای ما در ایران، که پس از خاموش شدن دوران طلایی علم با برامدن سلجوقیان، با وجود جرقه‌هایی مانند رصدخانهء مراغه و گزاره‌ء رشیدالدین، و با داشتن صد سال تجربهء آموزش عالی و چند دهه دست و پنجه نرم کردن با علم نوین و فناوری، هنوز راه مدیریت دولتیِ به‌کارگرفتن علم و فناوری را برای رفع نیازهای جامعه درنیافته‌ایم، این سند عبرتی است برای تلاش در راه یافتن راهی در رفع نیازهای مردم در جهت امنیت و آرامش. اکنون با این رشد بسیار سریع آموزش عالی، فعالیت‌های علمی، و نیز پژوهش بدون شک باید کشورمان برای آیندهء خود برنامه‌ای داشته باشد و برای اجرای آن به فناوری‌های نرم مناسب اداری مجهز بشود. 

سند علم در ۷۵ سال بعد، برخلاف سند وانوار بوش که تنها به علم مطلق روی داشت، حضور مردم و نیازهای آن‌ها را بخشی از روال‌ علمی و سیاست علمی می‌داند. این سند بیشتر منطبق است بر برنامه جفرسونی و نیز ذائقهء فرهنگ ایرانی مبتنی بر خداگونگی و انسان‌دوستی و صلح. یادمان باشد سیاست‌گذاری برای علم و فناوری به معنی حمایت از فرد دانشگر یا ارزیابی او نیست، بلکه به نیازهای جامعه و نهادهای آن می‌نگرد. 

نیاز جامعه تعداد مقاله یا تعداد ارجاعات نیست. نیاز جامعه رفع مشکلات رفاهی و معنوی آن است. سیاست علمی باید در این جهت باشد. علم و فناوری هم با آن‌چنان سرعتی در حال تحول است که هیچ سیاست علم و فناوری نباید غفلت کند از آماده کردن نسل آینده برای رفع نیازهای رو به تحول به کمک علم و فناوری براینده‌ای که هم اکنون تنها تصور خامی از آن داریم؛ تصور خامی که طولی نخواهد کشید به یک واقعیت تجاری بینجامد. این سند باید عبرتی باشد برای دانشگاهیان و سیاست‌مداران آینده‌نگر ایران.


نویسنده: رضا منصوری

پیشگفتار کتاب علم؛ مرز بی‌انتها، به گزارش استیو السون، ترجمه آریا متین، انتشارات موسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی با همکاری انجمن فیزیک ایران، تهران،  بهار ۱۴۰۰.

در ضمن افزایش حدود ده برابری اعتبار مالی ان‌اس‌اف در آمریکا طی لایحه‌ای با همین نام این هفته‌ها در کنگرهء آمریکا مطرح است! بحث‌هایی آموزنده پیرامون این لایحه در جریان است.
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
کرونا چه خواهد شد؟
بزودی نابود می شود
هرگز از بین نمی رود
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان