کد خبر: ۲۴۹۹
تاریخ انتشار: ۱۹ مرداد ۱۳۹۷ - ۲۱:۱۸-10 August 2018
پایه های سلفگرایی جدید در یمن را باید به حضور شیخ «مقبل بن هادی الوادعی» در این کشور مرتبط دانست که پس از بازگشت از عربستان در دهه هشتاد میلادی و اتهامش به ارتباط با ماجرای جهیمان العتیبی در مسجد الحرام (١٩٧٩) تصمیم گرفت در استان صعده یمن ساکن شود و به تدریس علوم شرعی بپردازد.
جایگاه شیخ مقبل الوادعی در پایه گذاری سلفگرایی نوین در یمن از آن رو مهم است که وی توانست شبکه ای از شاگردانش تشکیل دهد که در آیندهِ شکلگیری خوانش های سلفگرایانه به ویژه رویکردهای سلفگرایی جامی سعودی و مدخلی موثر بوده است.
گسترش اندیش های الوادعی در یمن توسط مرکز «دار الحدیث» که خود او در صعدة ایجاد کرد صورت گرفت و به مرور در مناطق گسترده ای از یمن شمالی گسترش یافت و همین مسئله نیز باعث شد تا وی را موسس سلفیه نوین یمن بدانند.

به لحاظ رویکرد فکری، اندیشه های الوادعی را می توان در مخالفت وی با هر گونه فعالیت سیاسی و حزبی خلاصه کرد. از همین رو است که وی به شدت با احزاب اسلامگرا همچون اخوان المسلمین مخالف بوده است. این رویکرد که به نظر می رسد بیش از هر چیز از سلفگرایی جامی و مدخلی عربستان متاثر بوده است تنها بر تدریس عقاید سلفی و نشر احکام اسلامی در جامعه تاکید دارد.

در این زمینه کتابی به اسم وی و البته از سوی شاگردانش در آخرین سال زندگی در سال ٢٠٠٢ م (چه بسا پس از مرگ وی) منتشر شد با عنوان «مقبل بن هادي الوادعي، هذه دعوتنا و عقيدتنا» که می تواند در شناخت افکار و عقاید وی بسیار راهگشا باشد. شاید بی جهت نباشد اگر مکتبی را که الوادعی در یمن بنیان نهاد بتوان استمراری از مکتب محمد بن عبدالوهاب دانست که در افکار و اندیشه های بسیاری از شاگردانش نمود داشته است.  به عنوان یکی از بارزترین شاگردان وی، امروز می توان به شيخ محمد بن موسى العامري اشاره کرد که اکنون نائب رئيس هيئت علماء يمن است. از عامری کتابی منتشر شده با نام «الشيخ مقبل الوادعي: آراؤه العلمية والدعوية دراسة نقدية» که در اثنای بررسی افکار استادش به برخی اختلافات بین الوادعی و شاگردانش نیز اشاره دارد.

همچون دیگر شاگردان مکتب سلفگرایی در عربستان، الوادعی نیز رویکردهای شدید ضد شیعی داشته است که این را می توان در آثار و تالیفاتش از جمله حملاتش به انقلاب ایران مشاهده کرد. 

با این حال، هرچند معلوم نیست که واقعا چه رابطه ای بین حادثه جهیمان در مسجد الحرام و الوادعی وجود داشته اما همین مسئله و بازداشت الوادعی توسط نیروهای سعودی و اخراجش از عربستان باعث شد تا وی هیچگاه اختلافات و انتقادات شدیدش از حاکمیت سعودی را پنهان نکند و به گفته شاگردانش حتی هیچگاه نسبت به درخواست ها برای پایان دادن به این انتقادها و برخی میانجیگری های سعودی برای بهبود روابط نیز پاسخ مثبتی نداده است. 

زمینه جریان شناسی سلفی یمن (٢) 

در بخش قبل به پایه‌‌گذاری سلفگرایی در یمن توسط شیخ "مقبل الوادعی" اشاره کردم که متأثر از سلفگرایی حجاز به دوری گزیدن از فعالیت هاى سازمانی و سیاسی تاکید داشت. با این حال اما علی رغم تمامی سیطره فکری الوادعی، مکتب وی خیلی زود دچار انشقاق شد و گروهی از شاگردانش به صورت مستقل جمعیتی را تشکیل دادند که یک جریان مهم در سلفگرایی یمن شد.

نخستین شکاف در مکتب الوادعی با تشکیل جمعیت خیریه #الحکمة (١٩٩٠) شکل گرفت که افراد بارزی همچون شيخ احمد المعلم، عبدالعزيز الدبعي (رئیس جمعیت)، شيخ محمد المهدى و مراد القدسى در آن مشارکت داشتند. این جمعیت، علی رغم آنکه کار سیاسی نمی کرد اما از همان ابتدا مورد اعتراض شیخ الوادعی قرار گرفت چرا که وی اساسا با هر گونه عمل سازمانی و جنبشى حتی اگر رویکرد سیاسی نداشته باشد مخالف بود. 

به نظر می رسد همانگونه که بعدها مشهور شد رهبران الحكمة در رویکرد جدید سازمانی خود بسیار از سلفگرایی سازمانی کویت به رهبری شیخ عبدالخالق متاثر بودند. من در اینجا عنوان سلفگرایی سازمانی یا سلفگرایی جنبشی کویتی را برای این طیف انتخاب کرده ام چرا که معتقدم این جریان واقعا از تجربه سلفی کویت بهره برده، هر چند واقعیت این است که خود سلفگرایان کویتی نیز در این مسیر از سلفگرایی مصری متاثر بوده اند.

به طور خلاصه می توان تاسیس جمعیت الحكمة را به نوعی یک واکنش به عقاید بیش از حد محافظه کارانهِ شیخ الوادعی دانست که حتی فعالیت های سازمانی خیریه را هم مصداق فعالیت حزبی و حرام می دانست. 

امروز جمعیت الحکمة مراکز و شاخه های متعددی در نقاط مختلف یمن دارد و علاوه بر کار خیریه به کارهای علمی و پژوهشی نیز می پردازد که شاید مهمترین آن مرکز پژوهش ها و مطالعات شرعیِ «الکلمة الطیبة» در صنعاء است که مجله معروف «المنتدی» را منتشر می کند.

به لحاظ سازمانی و مالی همانطور که اشاره شد این جمعیت پیوند جدی با سلفیه کویت و مشخصا جمعیت "احیاء التراث" کویت دارد و به نظر می رسد به لحاظ مالی نیز به آن وابسته است.

از حیث فکری باید گفت که این جریان نگاه بازی به جریان های اسلامگرای مختلف دارد و به نظر می رسد که تمایلاتى جدى به اخوان المسلمین یمن و جمعیت #اصلاح دارد. نکته مهم درباره الحکمة این است که علی رغم رویکرد جداً خیریه ای این جریان اما الحكمة نشان داده که نسبت به قضایای جهان اسلام از جمله قضیه فلسطین بی تفاوت نیست که اين را مى توان در مواضع اعلامی این جریان مشاهده كرد.


يكى از گروههاى درگير در تحولات ميدانى يمن كه در ايران كمتر مورد توجه قرار گرفته، گروهى سلفى است كه از آن با نام گروه عمالقة (ألوية العمالقة) ياد مى شود. 

نام اين گروه بيش از همه، همزمان با حملات ائتلاف سعودى به ساحل غربى يمن در ابتداى سال ٢٠١٧ مطرح شد. اما اين جريان چرا مورد حمايت ائتلاف سعودى و اماراتى قرار گرفت:

١- حمايت از اين گروه در درجه اول به دليل مقابله با گروه حوثى و بازپسگيرى بندر حديدة يمن از اين گروه صورت گرفته است.

٢- با اين حال شايد بسيار جالب به نظر برسد كه گروه عمالقة كاربرد ديگرى نيز داشته و آن مقابله با گروه ديگرى است كه رقيب حوثى ها محسوب مى شود يعنى جريان منتسب به اخوان المسلمين يمن كه با عنوان حزب "التجمع اليمني للاصلاح" از آن ياد مى شود.

در بين شبه نظاميان مستقر در عدن اين جريان سلفى بوده است كه نقش اساسى در مقابله با نيروهاى حوثى در اين منطقه ايفا كرد و دولت ضد اخوانى امارات نيز تلاش كرده است تا استفاده دوگانه اى از اين گروه داشته باشد. هر چند برخى سابقه اين گروه را به تيپ نظامى عمالقة كه در دهه نود زيرمجموعه نيروهاى ابراهيم الحمدي رئيس جمهور مقتول يمن عمل مى كردند مى رسانند اما واقعيت اين است كه امروز اين گروه را بايد در چارچوبى متفاوت تعريف كرد.

گزارش ها حاكى از آن است كه بيشتر نيروهاى عمالقه از مناطق جنوبى يمن هستند و بخش بسيار كوچكى از نيروهايش از شمال هستند.

به لحاظ رويكرد فكرى بايد گفت كه عمالقة بيش از همه رويكردى سلفى دارد. رويكردى كه به نظر مى رسد بايد آن را در مكتب فكرى سلفى معاصر يمن به رهبرى "شيخ مقبل الوادعى" جستجو كرد كه سال ها قبل پس از بازگشت از عربستان بنيان جريان سلفى را در يمن نهاد. به عنوان يك نمونه، "ابو زرعة المحرمى" سخنگوى عمالقه همانند بسيارى ديگر از رهبران اين گروه از دانش آموختگان دار الحديث سلفى شهر دماج در استان صعده است كه سالها قبل توسط شيخ وادعى در اين منطقه تاسيس شد.


محمدرضا عشوری
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
منشاء پدیده داعش را چه می دانید؟
ناشی از تفکر وهابی-تکفیری
محصول توطئه غرب و اسرائیل
آخرین اخبار
رنگ خدا
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
پنجره
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و متون مرجع
نظامی
کسب و کار
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان