کد خبر: ۲۴۸۷۹
تاریخ انتشار: ۲۹ ارديبهشت ۱۴۰۰ - ۱۵:۴۳-19 May 2021
شد غلامی که آب جوی آرَد / آب جوی آمد و غلام ببرد!*
«محمدعلی جمال‌زاده» نخستین نویسنده‌ای بود که با هدف توجه دادن ایرانیان به نوعی «خودشناسی»، خلقیات ما ایرانیان را نوشت و تلاش کرد توجه هموطنانش را به مقوله «خود انتقادی» جلب کند. 

«جمال‌زاده» که نگران عکس‌العمل‌ها و بازخوردهای منفی از اثرش بود، در همان ابتدا شرح نسبتاً مبسوطی از ویژه‌گی‌های مثبت و قابل تحسین هموطنانش نوشت تا از سویی به تلطیف فضا کمکی کرده باشد و از سوی دیگر به خواننده اثرش اطمینان دهد، نه تنها قصد تحقیر و مذمت صرف آن‌ها را ندارد؛ بلکه بیش از هرچیز می‌خواهد آیینه‌ای را مقابل ایران و ایرانی بگیرد تا مسیری نو برای ریشه‌یابی مشکلات و مصایب خود پیدا کنند. استقبال از این مقاله (که بعدها به کتاب مستقلی تبدیل شد) به اندازه‌ای زیاد بود که به نوعی باعث خلق ژانری ویژه شد که می‌توان از آن به «خلقیات نویسی» یاد کرد.

 بعدها نویسنده‌گانی چون «حسن نراقی»، «علی‌محمد ایزدی »، «علی رضاقلی»، «مهدی بازرگان»، «مقصود فراستخواه»،  «محمود سریع القلم» و ... راه او را پی گرفتند و هریک به زعم خود تلاش کردند هم‌چون طبیب، نشانه‌ها و علل «بیماری» را نشان دهند. جدا  از تفاوت‌های مشهودی که در کیفیت آثار این نویسنده‌گان و متفکران وطنی وجود دارد، به مدد شیفته‌گانی که از همان ابتدا «تفکر انتقادی» را پیش‌پای نام و شهرت نویسنده‌گان این دسته از آثار ذبح کرده و میزان استقبال  از آن‌ها را دلیلی بر درستی مندرجات می‌دانستند؛ این مسیر نو به سرعت به دره‌ی بی‌مایگی و حرف‌های پرطمطراق اما پوچ و تهی از معنا منحرف شد و «خودزنی» جای «خودانتقادی» را گرفت.  


چندسال پیش، برگه‌ای در فیسبوک ایجاد شده بود با عنوان «خلقیات منفی ایرانیان در سفرنامه‌های فرنگیان»! اعضای آن گروه مقید بودند سفرنامه‌های سفرا، بازرگانان و مسافران به ایران را زیر و رو کنند تا چند جمله در طعن و تحقیر و  تمسخر و بدگویی از هم‌میهنان‌شان بیابند و به امید دریافت چند لایک و کامنت در آن صفحه به‌ نمایش بگذارند!

 طبعاً این پرسش به وجود می‌آید که اصلاً چرا چنان ایده‌ای مطرح و چه فایده یا لذتی در چنان خودزنی وجود داشت؟! آیا نمی‌توان آن‌ها را بخشی از جمعیت خودمتفاوت‌پنداری دانست که بر این معنای ناصواب اصرار دارند که مقصر همه‌ی شکست‌ها و ناکامی‌ها در عرصه‌ی سیاست و توسعه‌نیافتگی، مردم و جامعه‌ای ست که بی‌لیاقتی و عدم کفایت از مختصات تاریخی آن‌هاست؟

تیراژ بالا و گسترده‌گی استقبال جامعه از کتاب‌هایی مانند «جامعه‌شناسی خودمانی»، « چرا عقب مانده‌ایم؟»، «جامعه‌شناسی نخبه‌کشی» و ... گویای چنین گرایشی است. 

بی‌راه نیست اگر ادعا کنیم  شوق خواندن برخی کتاب‌ها و یا استفاده از برخی واژه‌گان و مفاهیم هم مانند لباس و رنگ و ... تبدیل به «مد» می‌شوند و کارکرد اصلی آن‌ها به سرگرم کردن جامعه (این‌جا جامعه کتاب‌خوان و دارای دغدغه) تقلیل می‌یابد. کتاب‌ها و آثاری که حاوی ادعاهایی بزرگ با شواهدی بسیار اندکند که در بسیاری از موارد به‌جای تکیه بر مستندات متقن تاریخی و ارایه‌ی دلایل علمی؛ مشتی داستان، حکایت و حرف‌های عامیانه، کلی‌بافی‌های سطحی، تعمیم‌های ناروا و آگاهی‌های گزینش شده را پایه و مبنای اثبات فرضیه‌  خود قرار داده‌اند: «ملتی تربیت ناشده»


از مدعیات باورمندان به فرضیه «ملت محروم از حافظه تاریخی» برمی‌آید مدعای اصلی این‌ است که: این ملت/ مردمِ فاقد تربیت و قدرناشناسند که سبب اصلی شکست‌ها و ناکامی‌ها و عقب ماندگی تاریخی خودشان هستند بنابراین اگر «تاریخ معلم انسان‌ها» و «چراغ راه» می‌بود، قاعدتاً می‌بایست این مردم از حوادث تاریخی و تجارب تلخ گذشته، عبرت گرفته و خطاهای گذشته را از نو مرتکب نمی‌شدند! و در پی اثبات این مدعاست که غالبا روایتی سرسری، گزینش شده و مغشوش از رویدادهای تاریخی، مشحون از دیو و فرشته‌سازی و تقسیم نقش‌آفرینان به خادم و خائن یا قهرمان و ضدقهرمان به دست می‌دهند که بیش از آن‌که کمکی به تبیین و درک چرایی رویدادها نماید؛ در پی کشف «بز بلاگردان» ماجراست تا تقصیر همه شکست‌ها و ناکامی‌ها را به گردن او بیاندازد. زمانی انگشت اتهام چنین تاریخ‌نویسانی به سوی «طبقه‌ی حاکم خائن وطنی» و «استعمار خارجی» نشانه رفته بود و اکنون جهتش را با تغییری ۱۸۰درجه‌ای به سمت «عامه‌ی مردم تربیت ناشده، قدرناشناس، فرصت ناشناس و ...» تغییر داده است!


  مجید علیپور 


*بخشی از مقاله «خودانتقادی یا خودزنی؟! پیرامون کلیشه‌های تاریخی» منتشر شده در فصلنامه «قاف» اسفندماه 1399

نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
کرونا چه خواهد شد؟
بزودی نابود می شود
هرگز از بین نمی رود
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان