کد خبر: ۲۳۲۱۲
تاریخ انتشار: ۰۷ اسفند ۱۳۹۹ - ۱۰:۵۹-25 February 2021
ساختار سیاسی رضا شاهی در مقایسه با ساختارهای سیاسی ایرانی سنتی، پیش پادشاهی‌های پیشین ثبات داشت.چون این نظام نه بر نیروهای مسلح قبیله‌ای و دستکاری‌های گروهی، بلکه بر سه پایه استوار ارتش قدرتمند، بروکراسی مدرن و پشتیبانی گسترده دربار مبتنی بود اما این ساختار در مقایسه با ساختارهای سیاسی جهان نو، به ویژه غرب چندان استوار نبود.
  زیرا این رژیم علیرغم نداشتن نهادهای کارآمد، پایگاه‌های طبقاتی قدرتمند و پشتیبانان اجتماعی نیرومند و بنابراین با بنیادهای مدنی استواری نداشت. کوتاه سخن اینکه دولت پهلوی از لحاظ داشتن وسایل اجبار و زورگویی قدرتمند بود، ولی از این لحاظ که نتوانست وسایل و نهادهای اجبار را بر ساختار طبقاتی و پایگاه اجتماعی مبتنی کند، ضعیف بود. 

به گزارش عصراسلام، سیاست رضاشاه این بود که با جلب برخی خانواده‌های طبقه بالا و طرد برخی دیگر در بین اعضای این طبقه شکاف و چند دستگی پدید آورد. وی با انباشت ثروت و ازدواج با یک شاهزاده قاجار که زن سومش بود به طبقه بالا پیوست. او همچنین دختر بزرگتر خود اشرف را به عقد یکی از اعضای خانواده قوام الملک و فوزیه مصری را به عقد ولیعهد درآورد. 

رضا شاه در این هنگام با پایان دادن به گفتگوهای اصلاحات ارزی، انتقال بار مالیات کشاورزی از دوش زمین‌داران به دوش دهقانان و تشویق زمین‌داران مناطق به ثبت زمین‌ها به نام خودشان از طرف اداره ثبت املاک، در راستای منافع طبقه زمیندار عمل می‌کرد. او همچنین دستور داد که در آینده کدخداهای روستا را نه مردم محلی بلکه زمینداران تعیین کنند. 

بدین ترتیب وی با حرکت قلم خود حامیان اصلی روستاییان را از بین برد. افزون بر اینها او با گماردان اشراف قابل اعتماد او به مقام‌های مهم در مجلس، کابینه، هیئت‌های دیپلماتیک و کارخانه‌های تازه تاسیس دولتی، آنها را بی پاداش نگذاشت. مثلاً در حالی که هشت درصد از نمایندگان مجلس اول، ۱۴ درصد از نمایندگان مجلس چهارم را زمین داران تشکیل می‌دادند، این نسبت در مجلس دوازدهم به ۲۶ درصد رسید. 

آنها همراه با کارمندان دولتی عالی‌رتبه و تجار غیربازاری، حدود ۸۴ درصد از کل نمایندگان رضاشاه را تشکیل می‌دادند. مهمتر اینکه از دی ماه ۱۳۰۴ تا شهریور ۱۳۲۰، از ۵۰ وزیری که به ۹۸ مقاله وزارتی در ۱۰ کابینه منصوب شدند، ۳۷ تن در خانواده های دولتی لقب‌دار و اشرافی متولد شده بودند. 

رضاشاه در حین جلب نظر و با خود همراهی کردن برخی خانواده‌های اشرافی، آنها را از موقعیت‌های شان به عنوان بزرگان محلی- جایگاهی که در سده نوزدهم به دست آورده بودند- از ایفای نقش طبقه حاکم کشور- نقشی که پس از پایان انقلاب مشروطه ایفا می‌کردند- محروم ساخت. او با وادار ساختن برخی از آنها به فروش زمین‌های خود به قیمت‌های ارزان و محروم کردن برخی دیگر، نه تنها از قدرت و ثروت بلکه بیشترشان را از آزادی، شأن و مقام و حتی زندگی خلع ید کرد. کسروی هم بلافاصله پس از صدور حکم به نفع گروهی از زمین داران کوچک که شاه خلع ید کرده بود از مقام قضاوت برکنار شد. 

کسروی در رشته مقالاتی که در سال ۱۳۲۱ منتشر شد، ایستار و دیدگاه متغیر نسل معاصر خود را نسبت به رضاشاه بیان می‌کند. وی اقدامات شاه را در تمرکز دولت، آرام کردن قبایل ،محدود کردن روحانیون، کشف حجاب، لغو القاب اشرافی، اجرای نظام سربازگیری، تضعیف قدرت‌های "فئودال"، تلاش برای همگون ساختن جمعیت و تاسیس مدارس، شهرها و صنایع جدید بسیار ارج می‌نهد. ولی او را به دلیل پایمال کردن قانون اساسی مشروطه، ترجیح ارتش بر سایر نهادهای دولتی، گردآوری ثروت شخصی، غارت اموال مردم، کشتار روشنفکران مترقی و افزودن بر شکاف میان داراها و ندارها، سرزنش می‌کند‌. 

اما نسل جوان تر دلایل چندانی برای ستایش و تحسین رضاشاه نداشتند. آن‌ها او را نه میهن پرست بلکه قزاق دست آموز تزارها که توسط انگلیس به قدرت رسیده بود؛ نه بنیانگذار ملت بلکه موسس خودخواه یک پادشاهی جدید؛ و نه اصلاح‌گر حقیقی درگیر با نیروهای سنتی بلکه مستبد تقویت کننده طبقات زمین‌دار قلمداد می‌کردند. کسروی در سال ۱۳۲۱، هنگام پذیرش مسئولیت ناخوشایند دفاع از یک گروه افسر امنیتی محکوم به قتل زندانیان سیاسی می‌گوید: " روشنفکران جوان ما به آسانی قادر به فهم دوره پادشاهی رضا شاه نبوده و بنابراین شاید نتوانند در این باره داوری کنند، ولی آن ها نمی توانند چون جوانتر از آن هستند اوضاع پرآشوب و هرج و مرجی را که منجر به ظهور مستبدی مانند رضاشاه شده بود، به یاد آورند." 

روشنفکران جوان کم‌کم در دهه ۱۳۱۰ به مخالفت برخاستند. در سال ۱۳۰۹، دانشجویان مخالف مقیم اروپا با تشکیل کنگره‌ای در کلن خواستار آزادی همه زندانیان سیاسی و ایجاد جمهوری شدند و رضاشاه را "آلت دست امپریالیسم انگلیس" خواندند.


منبع: ایران میان دو انقلاب

نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
کرونا چه خواهد شد؟
بزودی نابود می شود
هرگز از بین نمی رود
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان