کد خبر: ۲۲۹۸۸
تاریخ انتشار: ۲۲ بهمن ۱۳۹۹ - ۱۶:۱۰-10 February 2021
اجازه دهید بحث را با تجربه‌های خودم شروع کنم. ما استادان دانشگاه همواره با این واقعیت روبروایم که بسیاری از دانشجویان در مقاطع مختلف دانشجویی، از کارشناسی گرفته تا دکتری و حتی برخی از همکاران مدرس مان توانایی نوشتن "متن‌های دانشگاهی" را ندارند.
عصراسلام: منظورم من از متن های دانشگاهی تنها کتاب های دانشگاهی، مقالات علمی-پژوهشی و گزارش های تحقیقاتی نیست، بلکه برگه های امتحانی، گزارش های درسی دانشجویان، جزوات آموزشی مدرسان و مکاتبات اداری دانشگاهیان را نیز می توان پاره هایی از متن های دانشگاهی دانست، زیرا این متن ها را دانشجویان و دانش آموختگان می نویسند و کیفیت این متن ها بیان کننده کیفیت سواد دانشگاهی است. اگر این متن های دانشگاهی را با اندکی تأمل و از منظر معیارهای سواد دانشگاهی ارزیابی انتقادی کنیم، می بینیم که بسیاری از نوشته های دانشگاهی امروز ما کاستی های جدی دارند. 

این کاستی ها را همان طور که در نامه ها اداری و برگه های امتحانی دانشجویان و دانش آموختگان می بینیم، همان طور هم در کتاب ها و مقالات دانشگاهی وجود دارند. این مشکلات را می توان در چند سطح زبان شناختی، زیبایی شناختی و نوآوری و معرفت شناختی توصیف کرد. در اینجا هر کدام از این مشکلات را در حد طرح مسأله توصیف می کنم، اگرچه شرح و تفصیل دقیق ابعاد هر کدام از این‌ها نیازمند بحث‌ها و بررسی‌های مستقل است. ضمنا این را هم اضافه کنم، نوشته‌های من نویسنده نیز پاک و مبرا از این کاستی ها نیست و بیان این کاستی ها در اینجا به معنای این نیست که دیگران معیوب و نویسنده بی نقص است. به هر حال من هم مانند دیگر دانشگاهیان در همین حال و هوای دانشگاهی تنفس می کنم و هوای آلوده طبیعی است که در ریه‌ها و دستگاه تنفسی من هم تأثیر کرده است.

مشکلات زبان شناختی: یکی از جدی ترین و ساده ترین کاستی های نوشته های دانشگاهی، "کاستی های زبان شناسانه" است. در این نوع متن ها و نوشته ها همه نوع غلط دستوری، نحوی و واژگانی از "اغلاط شاذ و نادر" گرفته تا "اغلاط فاحش" و "اغلاط متداول" وجود دارد. رواج این اغلاط در زبان فارسی که به کمک رسانه ها و متون ترجمه ای دانشگاهی در زبان فارسی طی دوره معاصر رواج یافته است، موجب شد که جنبش زبان شناختی "فارسی را پاس بداریم" و "غلط ننویسم" از سال های  ۱۳۶۶ به بعد با انتشار کتاب «غلط ننویسم: فرهنگ دشواری های زبان فارسی» (نجفی ۱۳۶۶) در ایران شکل بگیرد. 

زبان شناسان، منتقدان ادبی و ویراستاران حرفه ای و فرهنگستانی ها این جنبش را رهبری و هدایت می کردند و این جنبش همچنان ادامه دارد. این جنبش اگرچه تا حدودی توجه افکار عمومی و بسیاری از مردم را به کاستی های زبان شناسانه و ادبی متن های فارسی جلب کرد، اما نتوانست توجه جدی دانشگاهیان را به خود جلب و طرفداران و حامیان جدی پیدا کند. تا جایی که من می دانم در رشته های علوم اجتماعی، مهندسی، علوم پایه و پزشکی این جنبش تأثیری نگذاشت و گفتمان فارسی را پاس بداریم و غلط ننویسیم به "گفتمان حرفه ای" زبان شناسان و محققان زبان و ادبیات فارسی محدود شد.

در اینجا نمی‌خواهم مشکلاتی که "ادیبان سخت گیر" می گویند و خرده گیری‌های آنها را بیان کنم. مشکل ساده تر از این هاست. در لابلای متن ها و نوشته های دانشگاهی انبوهی از جملات غیرقابل فهم وجود دارد. وجود این جملات مبهم نشان دهنده "فقر سواد دانشگاهی" ماست تا این که صرفا ناشی از فقر دانش زبان شناختی و کم دانی ادبی باشد. این "فقر سواد دانشگاهی" بیش از هر جایی در "عبارت های مغلق" و "جملات نامفهوم"  و "کلمات بی معنا" یا فاقد دلالت روشن در متن‌های دانشگاهی  ظاهر می شود. به این دلیل من اولین دسته از مشکلات نوشتن دانشگاهی را زبان شناختی نامیدم. 

وجه دوم این دسته مشکلات زبان شناسانه این است که به علت فقدان تسلط بر زبان فارسی و ناتوانی در به کاربردن سواد پایه (توانایی خواند و نوشتن)، بسیاری از دانشجویان و دانش آموختگان ما امروزه قادر به نوشتن نیستند. برای نوشتن داشتن سواد پایه کافی نیست بلکه باید توانایی های لازم برای استفاده از سواد را به دست آوریم. به این دلیل اکثریت دانشجویان و دانش آموختگان ما زحمت نوشتن حتی نوشتن معیوب را به خود نمی دهند. 

یکی از هدف های گسترش و تقویت سواد دانشگاهی، ترغیب کردن و توانمند ساختن افراد دانشگاهی به نوشتن است. حجم زیاد کتاب ها و مقالات دانشگاهی که منتشر می شود نباید ما را از این واقعیت غافل کند که این مقدار متن ها نسبت به میلیون ها دانشجو و دانش آموخته و همچنین میلیاردها سرمایه گذاری در آموزش عالی، میزان چشم گیری نیست. اگرچه همین متن های منتشر شده نیز اگر برخوردار از ارزش های زیباشناختی و معرفتی باشند، می توان ارزیابی مثبتی از عملکرد آموزش عالی در ایران داشت.

کاستی‌های معرفت شناختی: 

بسیاری از نوشته های دانشگاهی (کتاب ها، مقالات، رساله ها، و گزارش های تحقیقی) که انتظار می رود "نوآورانه"، "خلاقانه" و "مفید" باشند و ایده ها، مفاهیم، روش و دیدگاهی را بیان کنند، فاقد هر نوع نوآوری و ارزش محتوایی هستند. این متن ها "کتابسازی و مقاله سازی های حرفه ای" هستند که با پیروی از اصول صورت گرایانه روش تحقیق و رعایت رویه های نشر دانشگاهی، فرصت نوشتن و انتشار را به دست آورده اند. 

من همواره در مواجهه با دانشجویانم و در هنگام  مطالعه گزارش های درسی و پایان نامه هایشان از آنها می خواهم که ایده ها و داده های خود را تجزیه و تحلیل کنند و به کمک نظریه ها و مفاهیم علمی نوعی استنباط، تفسیر و فهم جدید از داده ها و ایده ها ارائه کنند. اما به ندرت موفق می شوم که آنها را به انجام این کار متقاعد کنم. واقعیت این است که اگر نگویم همه متون دانشگاهی، با جرات می گویم که اکثریت نوشته هایشان از ویژگی "تجزیه و تحلیل انتقادی" مستقل به دور است. دانشجویان و بسیاری از استادان قادر به تولید متن های مستقلی که بیان کننده رویکرد و اندیشه نویسنده باشد نیستند. ما اکنون با متن های دانشگاهی روبرو ایم که در بهترین حالت گزارش و یا روایتی از ایده های موجود است. 

به نوعی ما نوعی «دانش نقلی» را  در متن های دانشگاهی بازتولید می کنیم. این واقعیت تلخ را که متن های دانشگاهی و نویسنده های  دانشگاهی ما فاقد استقلال فکری  و اعتماد به نفس هستند باید هم علت بسیاری از بحران های تولید علم در ایران بدانیم و هم معلول  مجموعه ای از ساختار های آموزشی و پژوهشی ، اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و اجتماعی  جامعه امروز.

این جریان متن سازی های حرفه ای بخشی از اقتصاد سیاسی دانشگاه و آموزش عالی ماست. دانشگاهیان این متن ها نه برای توسعه مرزهای دانش یا به منظور طرح مسأله و ایجاد گفتمان جدید برای کمک به توسعه جامعه بلکه به منظور کسب منافع مادی و منزلنی معین می نویسند. این امر به تدریج فرهنگ دانشگاهی ما را به گونه ای کرده است دانشجویان و دانش آموختگان اعتماد به نفس و استقلال فکری خود را به دست نمی آورند. 

کاستی‌های ادبی: 

مشکل دیگر در زمینه متن های دانشگاهی در آکادمی های امروز ایران عبارت است از ضعف و ناتوانی زیبایی شناسانه متن های دانشگاهی. منظور من از کاستی های زیبایی شناختی این است که متن های دانشگاهی امروز نه تنها از ایده های جدید محروم هستند، نه  تنها متن ها به زبان  فارسی سلیس و روان نوشته نمی شوند، بلکه مهم تر از آن نوشته های دانشگاهی امروز از نظر ادبی و زیبایی شناختی، تمهیدات ادبی و زبانی بسیار فقیر اند. من می پذیرم که متن دانشگاهی در جامعه  شناسی و یا انسان شناسی، روان شناسی، فلسفه، تاریخ، اقتصاد و زیست شناسی یا فیزیک، داستان و یا شعر نیست. از این رو لزومی ندارد که تمام ارزش های زیبایی شناسانه و شاعرانه را در علق این متن ها به کار بگیریم. اما از سوی دیگر هر متنی از جمله متن های دانشگاهی لاجرم محصول زبانی هستند که قرار است نوعی ارتباط را ایجاد کنند. برقراری ارتباط زمانی ممکن است که مخاطبان بتوانند متن ها را با لذت و نوعی احساس زیبایی شناسانه درک و فهم کنند. استعاره ها، تمثیل ها، تشبیه ها و اشکال گوناگون تمهیدات ادبی امروزه در همه متن های کلاسیک بزرگ علمی وجود دارد. 

«کلیفورد گیرتز در کتاب «آثار و زندگی ها» نشان می دهد که آثار انسان شناسان کلاسیک مانند «کلود لوی اشتراوس»،« مارگاریت مید »، برانسلاو مالینوسکی و اوانس پریچارد  همگی از ارزش های زیبایی شناسانه برخوردارند. کتاب " گرمسیریان اندوهگین" نوشته «کلود لوی اشتراوس» به عنوان یکی از آثار  ادبی قرن بیستم در زبان فرانسه شناخته شد. «رابرت نیزبت» جامعه شناس کلاسیک، در کتاب «جامعه شناسی به مثابه  شکل هنری» نشان می دهد که آثار کلاسیک جامعه شناسی، یعنی آثار« کارل مارکس »، « ماکس وبر»،«میل دورکیم » و دیگران از ارزش های زیبایی شناسانه بزرگی برخوردارند. منظور من از بیان این مثال ها این است که در آکادمیای امروز ایران اگر بخواهیم متن های دانشگاهی ارزشمندی بنویسیم ما نیز باید بیاموزیم که متن های دانشگاهی نیز باید از نوعی ارزش زیبایی شناسانه برخوردار باشند. این ارزش های زیبایی شناسانه نه تنها امکان گسترش مخاطبان  را بیشتر می کند، بلکه غنا ی فکری و مفهومی متن های دانشگاهی را نیز افزایش می دهد. علاوه بر این متن هایی که ارزش های زیبایی شناسانه دارند می توانند نوعی پیوند بین میراث ادبی و فرهنگی  کلاسیک ما با دانش و زبان امروز را برقرار کنند. 

آکادمی که ما را به تولید این  نوع نظام دانش پیش می برد از دانشجو این انتظار را دارد که صرفا و صرفا به تولید کتاب و محتوا بپردازد.

نویسنده: نعمت الله فاضلی
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
کرونا چه خواهد شد؟
بزودی نابود می شود
هرگز از بین نمی رود
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان