کد خبر: ۲۲۹۷۱
تاریخ انتشار: ۲۱ بهمن ۱۳۹۹ - ۱۲:۴۴-09 February 2021
«بداء» در لغت به معني آشكار شدن و وضوح كامل است و به معني پشيماني نيز آمده؛ زيرا شخصي كه پشيمان مي‌شود حتماً‌ مطلب تازه‌اي براي او پيدا مي‌شود.
عصراسلام: بدون شك «بداء» به معناي اخير در مورد خداوند متعال معني ندارد و هيچ آدم عاقل و دانايي، ممكن نيست احتمال بدهد كه مطلبي بر خدا پوشيده باشد و سپس با گذشت زمان بر او آشكار گردد. لازمه اين گفتار اين است كه جهل و ناداني به ذات پاك خداوند نسبت داده شود و ذات او محل تغيير و حوادث قرار گيرد.

قبل از آن‌كه به اصل پاسخ پرداخته شود، لازم است نكاتي مورد توجه قرار گيرد.
آيه: « يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتَابِ؛[۱]خداوند هرچه را بخواهد محو و هرچه را بخواهد؛ اثبات مي‌كند و  ام‌الكتاب نزد او است»

اين آيه، قانون كلي را بيان مي‌كند و آن اين است كه تحقق موجودات و حوادث مختلف جهان دو مرحله دارد:

يكي مرحله قطعيت كه هيچ‌گونه دگرگوني در آن راه ندارد و در آيه فوق از آن اشاره به « أُمُّ الْكِتَابِ؛ كتاب مادر» شده است.

ديگري مرحله غيرقطعي به تعبير ديگر «مشروط» است؛ در اين مرحله، دگرگوني در آن راه دارد.

گاهي نيز از اين دو به «لوح محفوظ» و «لوح محو و اثبات» تعبير مي‌شود. گويي در يكي از اين دو لوح، آنچه نوشته شده است به هيچ وجه دگرگوني در آن راه ندارد و كاملاً‌ محفوظ است و اما ديگري ممكن است چيزي در آن نوشته شود و سپس محو گردد و به جاي آن چيز ديگري نوشته شود
اما حقيقت امر اين است كه گاهي يك حادثه را با اسباب و علل ناقصه آن در نظر مي‌گيريم، به عنوان مثال سمّ كشنده‌اي را كه مقتضاي طبيعتش نابود كردن يك انسان است ، مورد توجه قرار داده و گفته مي شود: هركس آن را بخورد مي‌ميرد در حالي كه اين سم داراي «ضد سم» نيز است كه اگر خورانده شود اثر سم را خنثي مي‌كند؛ در نتيجه مرگ به خاطر «خوردن سمّ» جنبه قطعي ندارد و به اصطلاح جاي آن «لوح محو و اثبات» است كه تغيير و دگرگوني با توجه به حوادث ديگر در آن راه دارد.

ولي اگر حادثه با علت تامه‌اش، يعني وجود مقتضي و اجتماع همه شرايط و از ميان رفتن همه موانع و... در نظر گرفته شود، اين حادثه جنبه قطعي دارد و هيچ‌گونه دگرگوني در آن راه ندارد. از اميرالمؤمنان علي ـ عليه‌السّلام ـ نقل شده كه از پيامبر خدا ـ صلي الله عليه و آله ـ درباره آيه فوق سؤال كرد، پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ فرمود:

 «من چشمان تو را به تفسير اين آيه روشن مي‌سازم و همچنين چشمان امتم را بعد از من، هرگاه كمك به نيازمندان به صورت صحيح انجام گيرد و نيكي به پدر و مادر و انجام هر كار خير، شقاوت را به سعادت مبدل مي‌كند و عمر را طولاني و از خطرات جلوگيري مي‌نمايد»[۲]
 اين روايت نشان مي‌دهد كه سعادت و شقاوت يك امر حتمي و قطعي نيست حتي انسان مي‌تواند با دست خود، خود را در صف اشقياء قرار بدهد و مي‌تواند با اعمال صالح، سرنوشت خود را تغيير دهد و همرديف اصفياء قرار دهد.

با توجه به اين، آنچه شيعه از معني «بداء» اعتقاد دارد و روي آن اصرار و پافشاري مي‌كند، اين است كه، بسيار مي‌شود كه ما طبق ظواهر علل و اسباب، احساس مي‌كنيم كه حادثه‌اي به وقوع خواهد پيوست و يا وقوع چنين حادثه‌اي به يكي از پيامبران خبر داده شده، در حالي كه بعداً مي‌بينيم آن حادثه واقع نشد. در اين هنگام مي‌گوئيم «بداء» حاصل شد، يعني آنچه را به حسب ظاهر ما واقع‌شدني مي‌ديديم و تحقق آنرا قطعي مي‌پنداشتيم، خلاف آن ظاهر شد.

ريشه و علت اصلي بداء اين است كه گاهي آگاهي ما فقط از علت ناقصه است و شرائط و موانع آن را نمي‌بينيم و بر طبق آن قضاوت مي‌كنيم.[۳] علاوه بر آن «بداء» در تكوينيات حاصل مي‌شود نه در تشريعيات.[۴]

نمونه‌هاي را كه قرآن بدان اشاره كرده و به مسئله «بداء» مربوط مي‌شود ذكر مي‌كنيم:

۱. در داستان حضرت يونس عليه السلام  آمده كه نافرماني قومش سبب شد كه مجازات الهي به سراغ آنها بيايد و اين پيامبر الهي هم آنها را ترك گفت: اما ناگهان براساس توبه مردم و علماء، مجازاتي كه نشانه‌هايش ظاهر شده بوداز آن قوم  برطرف شد.[۵]

۲. در تواريخ اسلامي آمده كه حضرت مسيح ـ عليه‌السّلام ـ درباره دختري خبر داد كه او در شب عروسي خود مي‌ميرد اما او در شب زفاف نمرده بود هنگامي كه از او جريان را سؤال كردند گفت: «من در آن شب صدقه‌اي در راه رضاي خدا دادم.»[۶]

۳. در داستان حضرت ابراهيم ـ عليه‌السّلام ـ آمده است كه او مأمور ذبح فرزندش اسماعيل ـ عليه‌السّلام ـ بوده، اما هنگامي كه آمادگي خود را نشان داد «بداء» روي داد و آشكار شد كه اين امر يك امر امتحاني بوده است.

۴. در سرگذشت حضرت موسي ـ عليه‌السّلام ـ آمده كه او نخست مأمور شده بود كه ۳۰ روز قوم خود را ترك گويد، ولي بعداً براي آزمايش بني‌اسرائيل اين ماموريت الهي به مقدار ۱۰ روز تمديد شد.
و فائده اين «بداء» اين است كه مردم بدانند، سرنوشت شان در دست خودشان است و با تغيير مسير و روش قادرند سرنوشت خود را تغيير دهند. 

معرفي منابع جهت مطالعه بيشتر:
۱. تفسير نمونه؛ حضرت آيت‌الله مكارم شيرازي، ج ۱۰، ص ۲۴۰ .
۲. علوم قرآني؛ محمدهادي معرفت، ص ۲۵۴.
۳. علوم قراني؛ محمدباقر حكيم، مترجم از فشاركي، انتشارات تبيان، ص ۲۱۱.
۴. علوم القرآن عند المفسرين؛ مركز فرهنگ و معارف قرآني، نشر مكتب الاعلام الاسلامي، چ ۱، ج ۳، ص ۶۹۱. 

پي نوشت‌ها:
[۱] . رعد/ ۳۹.
[۲] . ر.ك: مكارم شيرازي، ناصر، تفسير نمونه، تهران، دارالكتب الاسلاميه، چاپ يازدهم، ۱۳۷۱، ج ۱۰، ص ۲۴۳ و ر.ك: طباطبائي، سيد محمد حسين، تفسير الميزان، قم، انتشارات جامعه مدرسين، ۱۳۶۵ ه‍ ، ج ۱۱، ص ۳۷۴.
[۳] .  همان .
[۴] . معرفت، محمدهادي، علوم قرآني، قم، انتشارات التمهيد، چاپ اول، ۱۳۷۸، ص ۲۵۴.
[۵] . يونس/ ۹۸. : چرا هيچ يك از شهرها و آبادي ها ايمان نياوردند كه [ايمان شان بموقع باشد، و] به حال شان مفيد افتد؟! مگر قوم يونس‏، هنگامى كه آنها ايمان آوردند، عذاب رسوا كننده را در زندگى دنيا از آنان برطرف ساختيم‏؛ و تا مدّت معيّنى [پايان زندگى و  اجل شان‏] آنها را بهره‏مند ساختيم‏.
[۶] . مجلسي، محمد باقر، بحارالانوار، بيروت، دارالاحياء التراث، ج ۲، ص ۱۳۱. 

اندیشه قم 

*** 

تعریف بداء در اسلام 

مسأله بداء در علم الهی را توضیح دهید؟ اگر علم ائمه از ناحیه خدا است، پس بداء در آن چه مفهومی دارد؟ 

۱- بداء در لغت به معنای ظاهر شدن است. و در اصطلاح یکی از معارف قرآنی است که معنای آن عبارتست از این که خداوند دو گونه تقدیر دارد: 

۱– تقدیر محتوم و قطعی که قابل تفسیر و تحول نیست. 

۲– تقدیر معلق و مشروط که قابل تفسیر بوده و با فقدان بعضی از شرایط و آمدن شرایط دیگری تقدیری دیگر جایگزین آن می شود. البته حضرت حق تعالی از همان ابتدا علم به هر دو تقدیر و پایان هر دو دارد که بالأخره مسأله به کجا ختم می شود. 

به تعبیر دیگری می توان گفت بداء حاوی دو نکته اعتقادی است: 

الف – خداوند دارای قدرت و سلطنت مطلق و نامحدود است و قدرت بر هر تغییر دارد، و دستان او بسته نیست و می تواند تقدیری را جایگزین تقدیر دیگر کند، در حالی که به هر دو تقدیر علم و آگاهی دارد. 

ب – اعمال قدرت و سلطه از جانب خداوند و اقدام به تغییر، یک تقدیر و سرنوشت به جای سرنوشتی دیگر، گستره و گزاف نیست بلکه بر اساس حکمت و مصلحت است و بخشی از این تفسر مربوط به حقیقت عمل انسان و سلوک و انتخاب و اختیار انسانها است مثلاً انسانی که حقوق والدین را رعایت نکند سرنوشت او تغییر خواهد کرد و اگر همین انسان بعدها تغییر روش داد و حقوق والدین را رعایت کرد البته سرنوشت او تغییر خواهد کرد. [۱] 

۲- گاهی اولیاء الهی علم به یک تقدیر پیدا می کنند ولی علم به هر شرایط و یا تغییر شرایط و پدید آمدن موانع پیدا نمی کنند مثلاً براساس مقتضیات یک حادثه با علوم غیبی خود می داند که این عروسی تبدیل به عزا خواهد شد ولی او از شرایطی که خواهد آمد و این مقتضیات را از اثر خواهد انداخت و موانع ایجاد خواهد شد، بی خبر است و مثلاً نمی داند که بعدها این عروس یا داماد صدقه ای خواهد داد و مانع بروز مصیبت خواهد شد، و تقدیر تغییر می یابد .اولیاء الهی علم به اسباب دارند و می دانند که این گونه اعمال نتایجی آن چنانی خواهند داشت و این علم را هم از خداوند گرفته اند ولی علم به همه زوایای یک تقدیر نخواهند داشت یعنی همه شرایط و موانع را هم به تفصیل در دست ندارند و به این شکل بداء در علم آنان ظاهر خواهد شد.و بداء در علم و فعل خداوند به معنای ظاهر شدن خلاف انتظار برای دیگران است، نه خداوند چرا که حضرت حق از اول تا آخر، ماجرا را با خبر است ولی دسته ای که مقتضی را می دیدند ولی موانع را نمی دانستند برای آنان هم کشف می شود که اگر چه مثلاً مقتضی موجود بوده است ولی موانعی هم در کار بوده یا شرایطی تغییر یافته است. [۲]

[۱] ر.ک العقیدة الاسلامیه علی ضوء مدرسة اهل البیت علیهم السلام آیت الله جعفر سبحانی. 

[۱] ر. ک. به همان مدرک فوق الذکر و رساله البداء سیدمرتضی عسکری 


منبع: پایگاه اطلاع رسانی حوزه
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
کرونا چه خواهد شد؟
بزودی نابود می شود
هرگز از بین نمی رود
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان