کد خبر: ۲۲۷۲۲
تاریخ انتشار: ۰۹ بهمن ۱۳۹۹ - ۰۸:۵۲-28 January 2021
در دوران رضاشاه با یک ایدئولوژی ملی‌گرایی حکومتی مواجه بودیم. بخشی از این ایدئولوژی حاصل بازخوانی تاریخ ایران توسط روشنفکران صدر اول بود؛ مثل نوشته‌های آخوندزاده یا میرزاآقا خان کرمانی که این میراث به نسل دوم یعنی کسانی چون تقی‌زاده و فروغی هم رسیده بود.
عصراسلام: لیکن در کنار این روند، دستگاه نظامی سلسله جدید هم بر طبل باستان‌گرایی به عنوان ایدیولوژی حکومتی در جهان پس از جنگ اول می‌دمید. برای فهم چالش این دو گروه یعنی فرق رویکرد روشنفکران و نظامیان و‌ درباریان دوران رضاشاه با یکدیگر می‌شود به مقاله کاوه بیات در رجوع کرد با عنوان فرهنگستان اول و دشواری‌های وضع و ترویج لغات نو.

گرایش روشنفکرانه و اعتدالی در بازگشت به خویش و بازخوانی تاریخ برای سامان دادن به این اوضاع و مقابله با افراط جریان نظامی، فرهنگستان زبان و ادبیات فارسی را تأسیس کرد. در آن دوران اما تقی‌زاده در ایران نبود و از تکاپوهای فروغی (نخست وزیر) و علی‌اصغر حکمت (وزیر فرهنگ)، که هر دو از دوستان تقی‌زاده و از جرگهٔ روشنفکران دیوان‌سالار آن دوران بودند، برای تاسیس فرهنگستان بی‌خبر بود. تقی‌زاده، که خود روشنفکری بود که نفس همکاری‌اش با حکومت رضاشاه احیاناً مورد انتقاد یاران دوران جوانی و انقلابی‌گری‌اش بود به عنوان سفیر ایران در فرانسه منصوب شده بود. 

تقی‌زاده یکی از شش عضو مجلس موسسان بود که به تغییر سلطنت از قاجار به رضاشاه رای داده بود اما چون آموزش عمومی و گسترش تعلم و تربیت و افزایش سواد عمومی جامعه و ساخت مدارس و اعزام دانشجویان به فرنگ برای تحصیل از برنامه‌های رضاشاه بود، و اینها از نظر تقی‌زاده همواره مهمترین و شاید تنها راه نجات ایران و‌ نیل به ترقی محسوب می‌شد، تصمیم به همکاری با رضا شاه و قبول مسئولیت در حکومت او گرفته بود. 

این سفارت اما دیری نپایید و رضاخان، تقی‌زاده را عزل کرد. چرا؟ چون در روزنامه‌های فرانسه مطالبی علیه رضاخان نوشته بودند. شاه فشار آورده بود که جلوی این مقالات را بگیرد و مانع شود. این بود درک شاه ایران از اوضاع جهان و وضعیت آزادی بیان در پاریس. آن هم پاریس بین دو جنگ جهانی که مرکز فرهنگ و هنر جهان بود و مهد تابوشکنی‌های مدرنیستی. حالا آیا تقی‌زاده می‌توانست کاری کند؟ 

اما ریشهٔ مقالات علیه رضا شاه چه بود؟ 

تقی‌زاده در اینجا در مثل خاطراتش مقداری پرده‌پوشی می‌کند. شاید از پسر رضاشاه پروا می‌کند و موضوع را هنوز از اسرار محرمانه می‌داند (تقی‌زاده سال ۴۸ از دنیا رفت.). تقی‌زاده می‌گوید منشأ مقالات افرادی بودند که از تهران آمده‌اند. حدس می‌توان زد که شاید علت نشر این مقالات افزایش یکبارهٔ ایرانیان تحصیلکرده و دانشجو در اروپا بود که رضاخان آنها را برای کسب مدارج آکادمیک و بازگشت به کشور معمولاً از میان دانش‌آموزان نخبه کشور بورسیه کرده بود. 

به هر حال همهٔ این افراد جزو اقشار آگاه جامعهٔ نسبتاً بیسواد آن زمان بودند و بسیاریشان هم مقیم پاریس. بعید نیست چند تنی از آنها عامل این مقالات بوده‌اند چه سرنوشت خود را بازگشت به کشوری می‌دیدند که جامعهٔ مدنی‌اش به بها و بهانهٔ توسعه سرکوب شده بود. کاملاً. آن هم جامعه مدنی کشوری که از ۱۲۸۵ تا ۱۳۰۴ تقریباً آزادی مطلق را تجربه کرده بود.

تقی‌ زاده را از کار برکنار می‌کنند اما او به ایران بر نمی‌گردد و در این زمینه هم مکاتبه‌ای با رضاخان می‌کند. پس از چندی تحمل سختی و فقر و فاقه بالاخره به دعوت دنیس راس معلم سواَز لندن می‌شود. تا اینکه جنگ جهانی دوم در می‌گیرد و رضاخان از کشور می‌رود و یار قدیم تقی‌زاده یعنی فروغی نخست وزیر می‌شود. فروغی تقی‌زاده را بهترین گزینه برای سفارت ایران در لندن می‌بیند. سیاستمداری قدر لازم بود برای ارتباطات‌گیری با قدرت مهم آن زمان: انگلستان. 
اما همین آقای فروغی هم در زمان این واقعه‌ای که می‌خواهیم نقل کنیم نخست وزیر بود و‌ نخستین رئیس فرهنگستان.

و اما شرح واقعه:

تقی‌زاده در ایام بیکاری در فرنگستان در اعتراض به رفتارهای سلیقه‌ای و من در آوردی ادارات مختلف دولتی در عصر رضاشاهی در ویرایش زبان فارسی مقاله‌ای با عنوان جنبش ادبی مینویسد و از این روند انتقاد می‌کند.
این مقاله در مجلهٔ رسمی وزارت فرهنگ آن زمان چاپ می‌شود. توجه کنیم که آن زمان، وزیر فرهنگ هم علی‌اصغر خان حکمت بود که خودش هم ادیب بود و هم در آینده بر کرسی ریاست فرهنگستان هم نشست. 
ذهن پارانویید رضا خان از چاپ این مقاله توطئه‌ای را بو می‌کشد که سه ضلعش سه روشنفکر نامدار همکار حکومت او بودند: تقی‌زاده، فروغی و حکمت.

علاوه بر تقی‌زاده، فروغی هم اندکی بعد از این ماجرا به علت قضیهٔ کشتار مسجد گوهرشاد تقریباً به نیمچه حصر خانگی می‌رود. استاندار خراسان در زمان واقعه داماد فروغی بود و کاسه کوزه‌ها را سر فروغی شکستند در حالی که متفکر و آمر پوشش اجباری خود رضاخان بود.

این ماجرا صبح ضلع دیگری هم دارد. سرپاس مختاری رئیس بیرحم و‌ خونریز نظمیه رضاخانی که البته طبعی لطیف داشت و هنرمندی درجه یک و استادی تمام بود در موسیقی کلاسیک دستگاهی ایران. 

بعد از آنکه رضاخان در جلسه هیات دولت بر چاپ این مقاله خشم گرفته بود و دستور تعقیب و مجازات عاملان آن را داده بود، سرپاس مختاری به دنبال کشف توطئه غلامعلی رعدی آذرخشی -که مدیر مجلهٔ وزارت فرهنگ بود و همزمان دبیر فرهنگستان- را بازجویی می‌کند. رعدی آذرخشی می‌تواند با هوشمندی و اختفای یادداشت توصیهٔ  علی‌اصغر حکمت برای چاپ مقالهٔ تقی‌زاده از پروندهٔ موجود در بایگانی علی‌اصغر حکمت را از این پرونده‌سازی نجات دهد.

غلامعلی رعدی آذرخشی بعدها روایت خود از این ماجرا را نقل می‌کند. در این فایل ابتدا روایت او قرار گرفته است، سپس روایت تقی‌زاده و سپس خود آن مقالهٔ جنجالی.

یادداشت رعدی آذرخشی را از مجموعه مقالات او که بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار منتشر کرده است تصویربرداری کرده‌ایم. روایت تقی‌زاده و اصل مقاله را هم از مجموعه آثار تقی‌زاده تصویربرداری کرده‌ایم که به پایمردی انتشارات توس آبرومندانه و در خور شأن تقی‌زاده در ۲۰ جلد منتشر شده است.

در زمانی که تقی‌زاده مغضوب رضاخان واقع می‌شود، دوست او باقر کاظمی وزیر خارجه بود. باقر کاظمی از رجال خوشنام عصر پهلوی بود که در دولت نخست دکتر مصدق هم وزیر خارجه و قائم مقام نخست وزیر بود. شاید حضور امثال کاظمی در کنار مصدق بود که باعث شد تقی‌زاده علیرغم اختلاف نظر با مصدق هیچگاه در دوران ملی شدن نفت علیه مصدقی موضع نگیرد که چنین افرادی خوشنام را در اطراف خود گرد آورده بود. از باقر کاظمی خاطرات باقی مانده است که روایتی مستند، معتبر و مهم از تاریخ معاصر ایران است. روایت باقر کاظمی را هم در انتها می‌آوریم. 

در تحلیل نهایی: رضا خان خدماتی مهم کرد اما این چنین خدماتی تا زمانی بود که روشنفکرانی چون تقی‌زاده و فروغی و حکمت در اطراف او بودند. استبداد و اختناق او در دورهٔ دوم حکومتش (از تغییر اجباری سبک پوشش جامعه به بعد که می‌شود حدود سال ۱۳۱۲) بدنامی تاریخی برای رضاخان به بار آورد؛ همین ماجرا هم از مهمترین نمادهایش است، و نماد دیگر هم فشارها به روشنفکران جوان آن روز چون صادق هدایت و مجتبی مینوی که نهایتاً منجر به مهاجرت موقت اولی به هندوستان و جلای وطن طولانی‌مدت مینوی. 

ع.ی.

نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
کرونا چه خواهد شد؟
بزودی نابود می شود
هرگز از بین نمی رود
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان