کد خبر: ۲۲۲۷۴
تاریخ انتشار: ۱۲ دی ۱۳۹۹ - ۰۹:۴۵-01 January 2021
محمد تقی مصباح یزدی
1- ابن سینا در اشارات برهانی برای تجرد نفس اقامه کرده که حاصل آن این است اگر انسان در محیطی باشد که اشیاء خارجی توجه او را جلب نکند و موقعیت بدن وی هم به گونهای نباشد که موجب توجه به بدن شود یعنی گرسنگی و تشنگی یا سرما و گرما یا درد و ناراحتی دیگری او را رنج ندهد و حتی هوا نیز کاملا آرام باشد به طوری که وزش باد هم توجه او را جلب نکند و بقول ابن سینا هواء طلق باشد در چنین موقعیتی اگر توجهش را متمرکز در خودش یعنی همان من درککننده کند به گونهای که توجه به هیچ امر بدنی نداشته باشد نفس خود را مییابد در حالی که هیچیک از اندامهای بدن را نمییابد و آنچه را مییابد غیر از چیزی است که نمییابد پس نفس غیر از بدن مادی است .

این برهان چنانکه ملاحظه میشود کمکی است برای اینکه ذهن بتواند تفسیر صحیحی از علم حضوری به نفس داشته باشد و شرایطی را که شیخ الرئیس ذکر کرده در واقع برای راهنمایی افراد عادی است که بتوانند توجه خودشان را متمرکز کنند به طوری که عوامل مادی موجب جلب توجه ایشان به بدن و متعلقات آن نگردد و قبلا اشاره کردیم به اینکه کسانی که مراحلی از کمال معنوی را پیموده باشند میتوانند توجه خودشان را کاملا منعطف به نفس کنند و حقیقت آن را مشاهده نمایند اما افراد عادی برای اینکه بتوانند تا حدودی توجه خودشان را از امور مادی برگردانند باید اینگونه شرایط را مراعات کنند .

2- برهان دیگر بر تجرد نفس این است که وقتی در وجود خودمان یعنی همان من درککننده دقت کنیم میبینیم وجود من امری بسیط و غیر قابل تقسیم است و مثلا نمیتوان آن را به دو نیمه من قسمت کرد در صورتی که اساسیترین خاصیت اجسام قسمتپذیری است چنانکه در درس چهل و یکم توضیح داده شد اما چنین خاصیتی در نفس یافت نمیشود و حتی بتبع بدن هم قابل قسمت نیست پس ناچار مجرد خواهد بود نهایت این است که به بدن تعلق میگیرد و رابطه وجودی خاصی با آن دارد که هم در آن تاثیر میکند چنانکه با اراده نفس بدن حرکت میکند و هم از آن اثر میپذیرد چنانکه از گرسنگی و تشنگی رنج میبرد و بسیاری از تاثیر و تاثرات دیگر که باید در مباحث روانتنی مورد بررسی قرار گیرد

خلاصه
1- مشائین جوهر را به پنج نوع تقسیم کردهاند جوهر عقلانی جوهر نفسانی جوهر جسمانی ماده صورت .

2- اشراقیین فقط سه قسم از اقسام یاد شده را پذیرفتهاند ولی نوعی دیگر از جوهر را اثبات کردهاند که در عین عدم تعلق به ماده واسطهای بین مجرد تام و مادی محض است و در لسان متاخرین به جوهر مثالی نامیده شده است .

3- بارکلی جوهر جسمانی را انکار کرده و هیوم جوهر نفسانی را نیز مورد تشکیک قرار داده است .

4- اعتقاد به وجود جوهر جسمانی یک اعتقاد ارتکازی و به یک معنی فطری است ولی میتوان برای اثبات آن برهانی اقامه کرد به این تقریر پدیدههایی در نفس انسان پدید میآیند و با علم حضوری خطاناپذیر شناخته میشوند و طبق قانون علیت باید دارای علتی باشند اما خود نفس علت آنها نیست زیرا گاهی بر خلاف میل و رغبت او بوجود میآیند موجود مجرد تامی هم علت بیواسطه آنها نخواهد بود زیرا نسبت چنین موجودی به همه نفوس و همه زمانها و مکانها یکسان است و چنین چیزی علت بیواسطه برای پدیدههای حادث و دگرگونشونده نخواهد بود پس علت قابل تغییری در ورای نفس برای این پدیدهها وجود دارد اگر این علت جوهر جسمانی باشد که مدعی ثابت است و اگر عرض باشد نیاز به موضوع جوهری خواهد داشت و بدین ترتیب گریزی از وجود جوهر جسمانی نخواهد بود .

5- اگر جوهر مادی و از جمله بدن انسان وجود خارجی نداشته باشد نفس هم بعنوان جوهر متعلق به ماده وجود نخواهد داشت و میبایست آن را از قبیل جواهر عقلانی تلقی کرد در صورتی که مجرد تام دستخوش دگرگونیها نمیشود .

6- وجود جوهر نفسانی من درککننده با علم حضوری درک میشود ولی چون این علم حضوری در اکثر افراد به گونهای نیست که بتوانند تفسیر روشنی از آن داشته باشند ناچار باید تجرد نفس را برای ایشان با برهان اثبات کرد .

7- دلایل تجرد نفس بر چند دستهاند:

الف- دلایلی که مبتنی بر دستاوردهای علوم تجربی است و اینگونه مقدمات باید برای اکثر افراد بوسیله نقل ثابتشود .

ب- دلایلی که مبتنی بر دستاوردهای علوم تجربی است .

ج- دلایل فلسفی که مستقیما تجرد نفس را اثبات میکند .

د- دلایل فلسفی که از راه تجرد کیفیات نفسانی تجرد آن را اثبات میکند .

8- از جمله دلایلی که مبتنی بر مقدمات علمی است این است همه سلولهای بدن در طول چند سال عوض میشود و حتی سلولهای مغز هم در اثر سوخت و ساز و جذب مواد غذائی جدید تغییر مییابند ولی نفس همواره وحدت شخصی ثابتی دارد که دستخوش تبدیل و تعویض و تعدد و تکثر نمیشود .

9- اگر انسان در شرایط مساعدی توجه خود را در نفس خویش متمرکز کند نفس خود را خواهد یافت در حالی که بدن را نمییابد پس معلوم میشود که نفس غیر از بدن است .

10- اساسیترین خاصیت موجود جسمانی قسمتپذیری است و عدم وجود این خاصیت در نفس دلیل جسمانی نبودن آن است
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
کرونا چه خواهد شد؟
بزودی نابود می شود
هرگز از بین نمی رود
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان