کد خبر: ۲۲۲۳۱
تاریخ انتشار: ۱۰ دی ۱۳۹۹ - ۰۸:۱۰-30 December 2020
معنای «هیولی» در کتب فلسفی چیست؟ و آیا با معنای امروزی آن که موجودی خیالی و وحشتناک است، ارتباطی دارد؟
اصطلاح «هیولا» در فلسفه به معنای «قوه» است و گاهی به معنای «ماده» نیز بکار می‌رود.
برای روشن شدن ارتباط هیولا با ماده و پیش از پرداختن به معنای فلسفی «هیولا»، ضروری است توضیح مختصری در باره تاریخچه بحث ماده ارائه گردد، تا معنای آن به درستی مشخص شود.

«ماده» در لغت به معنای امتداد دهنده، و یا چیزی که قابل کشیدن و امتداد است، می‌باشد[۱] و در علوم گوناگون، معانی مختلفی دارد:

۱. در علم منطق: به کیفیت واقعی نسبت بین موضوع و محمول قضیه (که عبارت از ضرورت، امکان و امتناع است)، «ماده» گفته می‌شود.[۲]

۲. در علم فیزیک: ماده به موجودی گفته می‌شود که دارای صفات خاصی؛ مانند جرم، وزن، بُعد یا فاصله، زمان و اینرسی،[۳] باشد.[۴]

۳. در فلسفه: گاهی به معنای «هیولا» به کار می‌رود که از آن به «ماده اولی» تعبیر می‌شود، و عبارت است از جوهری که هیچ‌گونه فعلیتی ندارد، مگر بالقوه بودن، و پذیرای صورت‌های متعدد است، که از آن به «قوه محض» نیز تعبیر می‌شود. گاهی نیز به هر نوع «قوه»ای که برای پذیرش یک فعلیت جدید لحاظ می‌شود اطلاق می‌گردد.[۵]

ميدانيم اصطلاح «هيولاي اولي» در فلسفة مشّاء منبعث از آراء ارسطو در باب ماده و صورت يا قوه و فعل است. اگرچه اين عنوان با وصف «امري فاقد فعليت و صرف قابليت» در فلسفة اسلامي شهرت دارد، ليکن با تأمل در آثار انديشمندان مسلمان مشاهده ميشود که بدليل تلفيق برخي آراء فلسفي با ايده‌هاي عرفاني و تأثيرپذيري از معارف اسلامي، تطوّرات معنايي گوناگوني در اين اصطلاح رخ داده است؛ بطوري که در بعضي از مکاتب فکري، بنحو آگاهانه، بر امور بالفعل نيز اطلاق شده است. در نوشتار حاضر هشت معنا از «هيولاي اولي» احصاء گرديده که بترتيب زماني بدين‌قرارند: 1. امري فاقد هر نوع فعليت و صرف قابليت نزد مشّائيان که معادل مفهوم ارسطويي آن است. 2. مرتبه‌ چهارم هستي در نزد اسماعيليه که متأخر از نفس و مقدّم بر طبيعت است. 3. صرف اتصال جوهري در برخي کلمات شيخ‌اشراق که به همراه مقدار عرضي حقيقت جسم را تشکيل ميدهد. 4. ماده جميع عوالم امکاني و عبارت اخراي وجود منبسط در اصطلاح برخي عرفا 5. حيثيتي از حيثيات صورت در راستاي قول به ترکيب اتحادي ماده و صورت نزد ملاصدرا 6. معادل وجود امکاني يا وجه‌الرّب مخلوقات در اصطلاح شيخ احسائي 7. بسط مفهوم ارسطويي هيولاي اولي تحت عنوان ماهيت ظلماني‌الذّات در مکتب تفکيک 8. اطلاق هيولاي عالم بر ماء بسيط به استناد نصوص ديني در مکتب تفکيک


در مورد سیر تحوّل معنای ماده باید گفت؛ آنچه متفکران یونانی بدان پرداخته بودند، «آرخه» بود.[۶] «آرخه» به معنای مبدأ و منشأ یا همان بن‌مایه و اصل اولیه اشیاء است که مورد پژوهش اندیشمندان یونانی قرار گرفت. «طالس» خمیر مایه اصلی اشیاء عالم را آب عنوان نمود و «آناکسیمنس» آن‌را هوا معرفی کرد و «دموکریتوس» آن‌را ذرات تجزیه ناپذیر می‌پنداشت،[۷] اما «ارسطو» برای پاسخ به این پرسش که بن‌مایه اصلی اشیاء عالم چیست، نظریه «هیولا» و «صورت» را مطرح کرد. او معتقد بود که بسیط‌‌ترین و ساده‌‌ترین اجسام دنیای مادی، چهار عنصر (آب، خاک، آتش و هوا) هستند که می‌توانند به یکدیگر تبدیل شوند. خاصیت تبدیل شوندگی به این معنا است که هر یک از این عناصر، مرکب از یک فعلیت و قوه هستند، فعلیت نسبت به حالت موجود و قوه نسبت به حالتی که قرار است بدان تبدیل شوند.[۸] پس هر یک از عناصر مرکب از دو جزء خواهند بود که یکی صورت (فعلیت) و دیگری «هوله» (قوه) نامیده می‌شوند. «هوله» در لغت یونانی به معنای چوب نتراشیده است که می‌تواند صورت‌‌های مختلفی به خود بگیرد. ارسطو در تعریف هوله می‌گوید موضوع اول برای هر چیزی است که از آن چیز به وجود می‌آید.[۹] بنابر این ارسطو در پاسخ به این‌‌که «آرخه» یا اصل بنیادین عالم چیست، مرکبی از هوله و صورت را عنوان نمود.[۱۰] هنگامی که حکمت یونانی به دست مسلمانان به عربی بازگردانده شد، آنها این واژه را به «هیولی» تغییر دادند.[۱۱]
پس در حقیقت «ماده» به معنای «آرخه» یا بن‌مایه اشیاء نیست؛ بلکه در نظر ارسطو هر شیئی از یک قوه و صورت تشکیل یافته و نام قوه نیز «هوله» یا همان «هیولی» خواهد بود.
البته برخی مانند سهروردی،[۱۲] فخر رازی،[۱۳] خواجه طوسی[۱۴] و...، منکر هیولی یا ماده اولی به معنای «قوه محض» هستند، اما آنان نیز می‌توانند موجودات را به مجرد و مادی تقسیم نمایند؛ اما به این معنا که اشیاء یا جسمانی‌اند و یا بدون جسم (مجرد از جسم) نه به این معنا که اشیاء یا دارای قوه هستند یا اینکه بدون قوه و همواره به صورت فعلیت تحقق دارند.
اما در مورد کاربرد واژه «هیولی» در زبان فارسی باید گفت؛ فرهنگ معین آن‌را چنین تبیین نموده است: «مأخوذ از یونانی؛ ماده اولی، اصل هر چیز. در فارسی به معنای صورت، هیکل، غول، عظیم الجثه است».[۱۵]

شاید دلیل این‌که در عرف مردم، هر موجود وحشتناک؛ مانند غول یا موجود عظیم الجثه را هیولا می‌نامند، از این جهت باشد که هیولا در فلسفه یک امر مبهم، نامعلوم و غیر متعین است؛ و چنین موجودی، مرموز و وحشتناک به نظر می‌آید. بر این اساس، مردم به هر موجود فرضی و تخیلی وحشتناکی که شکل و شمایل آن مشخص نبود «هیولا» می‌گفتند.
 
[۱]. ر. ک: مصباح یزدی، محمد تقی، آموزش فلسفه، ج ۲، ص ۱۳۳، تهران، شرکت چاپ و نشر بین الملل، ۱۳۸۳ش.
[۲]. مظفر، محمد رضا، المنطق، ص ۱۷۴، قم، موسسه نشر اسلامی، بی‌تا.
[۳]. اینرسی به معنای حفظ حالت اولیه و کرنش نکردن در مقابل تغییر است.
[۴]. رحیمیان، سعید، ماده از دیدگاه فیزیک و فلسفه، ص۱۳۴، کیهان اندیشه، شماره ۶۳، ۱۳۷۴ش.
[۵]. ر. ک: ملاصدرا، الحکمة المعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة، ج ۲، ص۱۷۰، بیروت، دار احیاء التراث، چاپ اول، ۱۹۸۱م؛ نبویان، سید محمود، مادی و مجرد، ص۲۱۰، مجله معرفت فلسفی، سال چهارم، شماره ۳، بهار ۱۳۸۷ش.
[۶]. کاپلستون، فردریک، تاریخ فلسفه، ترجمه، مجتبوی، سید جلال الدین، ج۱، ص۲۸ و ۳۴، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۸۸ش.
[۷]. همان، ص ۳۲-۳۶.
[۸]. همان، ص۳۵۲.
[۹]. همان، ص۳۵۲ و ۳۵۳.
[۱۰]. قوام صفری، مهدی، نظریه صورت در فلسفه ارسطو، ص۲۷۰، تهران، نشر حکمت، ۱۳۸۷ش.
[۱۱]. همان، ص ۴۲.
[۱۲]. شیخ اشراق، مجموعه مصنفات شیخ اشراق، تصحیح، هانری کربن، ج ۲، ص ۷۴-۷۶، تهران، موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، چاپ دوم، ۱۳۷۵ش.
[۱۳]. فخر رازی، المباحث المشرقیة، ج۲ ص ۸، قم، بیدار، دوم، ۱۴۱۱ق.
[۱۴]. علامه حلی، کشف المراد، تحقیق، حسن زاده آملی، حسن، ص ۲۱۵ و ۲۲۹، قم، نشر اسلامی، ۱۴۱۷ق.
[۱۵]. معین، محمد، فرهنگ معین، ذیل واژه «هیولا»، تهران، امیر کبیر، چاپ ششم، ۱۳۶۳ش.
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
کرونا چه خواهد شد؟
بزودی نابود می شود
هرگز از بین نمی رود
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان