کد خبر: ۲۱۳۷۲
تاریخ انتشار: ۰۹ آذر ۱۳۹۹ - ۰۷:۲۴-29 November 2020
همچون سالیان پیش، امسال نیز سالگشت کودتا، آوردگاه دو نگاه متعارض بود. گروهی استدلال کردند که شاه مطابق قانون اساسی، حق عزل نخست وزیر را نداشت و کسانی حجت آوردند که خیر، در فقدان پارلمان، شاه از چنین حقی برخوردار بود.
شاید سالها و دهه ها پس از این نیز نتوان از منظر حقوقی به این منازعه خاتمه داد اما به یقین می توان اوراق تاریخ را زیر و رو کرد و نشان داد که در مقطع مورد نظر، حاملان هر یک از این رویکردها به قانون اساسی در چه وضعیتی قرار داشتند زیرا آنچه که در سپهر سیاسی مجال ظهور پیدا می کند نه اصول انتزاعی قوانین مکتوب که خوانش ها و تفاسیرشان است که بسته به قدرت مفسران و نیروهای پشتیبان شان، بر سایر تفاسیر غلبه یافته و عملا تحقق پیدا می کنند.

علیرغم این، در میان پژوهشگران و برخی فعالان سیاسی در مورد قانون اساسی مشروطیت، نگاهی کمالگرایانه و استعلایی وجود دارد که تصور می کند این قانون در صد و اندی سال پیش توانسته بود با مهار مطلق استبداد شاهی، ایران را وارد مرحله ی نوینی از حیات دموکراتیک کند. از این عزیزان باید پرسید که اگر قانون اساسی مشروطیت در مهار مطلق نهاد دیانت ناکام بود و در اصل دوم متمم قانون اساسی، نظارت علماء را بر قوانین مصوب مجلس پذیرفت و اسلام را بر غیر اسلام برتری داد و همچنین، مسلمانان را بر غیر مسلمانان، چه دلیلی وجود دارد که توانسته باشد در انقیاد نهاد سلطنت، کاملا کامیاب بوده و از فشار نیروها و طبقات اجتماعی حامی آن متاثر نبوده باشد؟

همچنین به این بزرگواران باید گفت که نمی توان قانون اساسی مشروطیت را در بخش حقوق و اختیارات پادشاه با قوانین مشروطیت ممالک مترقی مقایسه کرد و در برابر سایر بخش ها نظیر نابرابری حقوقی شهروندان با یکدیگر سکوت کرد. اگر توضیحات فرهنگی و بومی در مقوله ی اخیر کارکرد داشته باشد به طریق اولی می توان در مورد جایگاه سلطنت و شخص پادشاه در تاریخ ایران نیز توضیحات مشابه ای دست و پا کرد!

اکنون از این مقدمه ی مختصر عبور کرده و وارد تاریخ نهضت ملی می شویم. می دانیم که قانون اساسی مشروطیت علاوه بر ابهامات و تعارضات، متاثر از استیلای نسبتا طولانی رضاخان بر اریکه ی سلطنت، واجد سنتی غیر دموکراتیک نیز شده بود. در واقع در همه ی این سال ها، نیروهای حامی سلطنت توانسته بودند به تفسیر غیر دموکراتیک از قانون اساسی صورت قانونی ببخشند با این حال جنبش ملی شدن نفت و نهضت متعاقب آن به رهبری دکتر محمد مصدق توانست تا اندازه ای توازن قوا را به نفع نیروهای دموکراتیک جابجا کند تا جایی که فراکسیون نهضت ملی موفق شد تفسیر دموکراتیک از قانون اساسی را برای تصویب در ماههای پایانی صدرات مصدق با قید سه فوریت به صحن علنی مجلس بیاورد، همان تفسیری که حقوق و اختیارات پادشاه در قانون اساسی را تشریفاتی می دانست اما همه می دانیم که علیرغم تصویب سه فوریت ماده واحده ی مربوطه، با کارشکنی مخالفان، این تفسیر هرگز صورت قانونی نیافت و با رفراندم منجر به انحلال مجلس، عملا از دستور کار خارج شد.

با این توضیح، در آستانه ی کودتا، تفسیر غیر دموکراتیک از قانون اساسی همچنان بر سپهر سیاسی ایران غلبه داشت چنانکه پیش از رفراندوم، " وقتی صدیقی به انحای گوناگون به مصدق گفت که شاه ممکن است در غیاب مجلس، او را از نخست وزیری عزل کند، وی با اطمینان تمام پاسخ داد که "شاه جرات این کار را ندارد " و نه آنکه " شاه قانونا اختیار عزل نخست وزیر را ندارد!"

به دلیل استیلای همین تفسیر بر سپهر سیاسی بود که بسیاری از نزدیک ترین یاران نخست وزیر در خصوص برگزاری رفراندوم به او انذار داده و بر حذرش داشته بودند که مبادا انحلال مجلس، زمینه را برای کودتای احتمالی فراهم کند. علیرغم این هشدارها، نخست وزیر رفراندوم را برگزار کرد اما در پی انحلال مجلس، وقتی در بامداد بیست و پنجم مرداد ماه فرمان عزل را دریافت کرد، ترجیح داد آن را به غیر از برخی محارم، با سایرین در میان نگذارد. 

نگاهی به گواهی بعضی از اعضای کابینه در بیدادگاه نظامی در مورد چرایی بی توجهی به فرمان عزل نشان می دهد که حتی برخی از کلیدی ترین همکاران مصدق در دولت با فهم دموکراتیک او از قانون اساسی فاصله داشتند چه آنکه به جای اعتراض به صدور چنین فرمانی و تاکید بر غیر قانونی بودن آن، عدم اطلاع و آگاهی از صدور فرمان را مبنای دفاع از خود قرار دادند. حتی اگر اتخاذ چنین موضعی در آن فضای رعب آلود به حساب ترس و جبن گواهان گذاشته شود که البته بسبار بعید به نظر می رسد، چیزی از مدعای این مقال که در مقدمه آورده شد کم نمی کند که " آنچه در سپهرسیاسی مجال ظهور پیدا می کند، نه اصول انتزاعی قوانین مکتوب که خوانش ها و تفاسیرشان است که بسته به قدرت مفسران و نیروهای پشتیبان شان، بر سایر تفاسیر غلبه یافته و عملا تحقق پیدا می کنند."

  حمیدرضا عابدیان

نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
کرونا چه خواهد شد؟
بزودی نابود می شود
هرگز از بین نمی رود
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان