کد خبر: ۲۱۱۰۸
تاریخ انتشار: ۲۷ آبان ۱۳۹۹ - ۱۱:۱۱-17 November 2020
علما و مفسران به چند عامل که موجب حبط و از بین رفتن ثواب عمل نیک مى شود، اشاره کرده‏اند که در قرآن از آن‏ها نام برده شده است:
- سؤال

«حبط عمل» در دنيا به چه معنا است؟ در ديدگاه قرآن كريم اعمال چه كساني حبط شده است؟


- پاسخ

«حبط اعمال» به معناي باطل و بي‌خاصيت شدن اعمال خوب، به‌خاطر كردار ناشايست، مانند: كفر، نفاق و… است.


خداوند متعال مي‌فرمايد: و من يرتدد منكم عن دينه فيمت و هو كافر فاولئك حبطت اعمالهم في الدنيا و الاخرة…، كسي كه از آيينش برگردد و در حال كفر بميرد تمام اعمال نيك [گذشته] او در دنيا و آخرت بر باد مي‌رود(سوره بقره/217).

بنابراين اعمال نيك انسان به وسيله كفر برباد مي‌رود و روشن است كه اعمال نيك در دنيا آثاري دارد از جمله نورانيت دل و آرامش رواني انسان بنابراين منظور از اعمال نيك، تمام كارهايي است كه انسان براي رسيدن به سعادت انجام مي‌دهد، نه اين‌كه مراد، تنها عبادت باشد، چون «حبط»، در مورد كافران و منافقاني كه اعمال عبادي ندارند نيز، به كار رفته است، بنابراين، كفر، ارتداد و امثال آن، تأثير عمل در سعادت دنيوي و اخروي را از بين مي‌برد، در حالي كه ايمان، به رفتار و كردار انسان، روح مي‌دهد و موجب سعادت و خوشبختي مي‌شود؛ قرآن كريم مي‌فرمايد: او من كان ميتاً فاحييناه و جعلنا له نوراً يمشي به في الناس كمن مثله في الظلمات ليس يخارج منها، آيا آنكس كه مرده بود و زنده‌اش كرديم و نوري برايش قرار داديم كه در ميان مردم به وسيلة آن رفتار كند؛ مانند كسي است كه در تاريكي‌ها است و از آن خارج شدني نيست(انعام/122).

از ديگر آثار دنيوي بي‌ايماني، سختي زندگي و نبودن آرامش رواني است، خداوند مي‌فرمايد: و من اعرض عن ذكري فاِنَّ له معيشة ضَنكا و نَحشُره يوم القيامة اعمي، هركس از ياد من روي گرداند، همانا زندگي سختي دارد و روز قيامت نابينا محشورش مي‌كنيم (طه/124).

 

بنابراين، كافر در زندگي دنيا با تنگناها روبرو است و معيشتي سخت، همراه با رنج و ناراحتي‌هاي گوناگون دارد، و اعمال نيكش هيچ اثري در زندگي او ندارد.

 

برعكس، ايمان، ماية خوشبختي و آرامش روحي زندگي دنيوي و اخروي است، مي‌فرمايد: من عمل صالحاً من ذكر او انثي و هو مؤمن فلنُحيِيَنَّه حَيوةً طيبة و لنجزينهم باحسن ما كانوا يعملون، هر مرد و زني كه كار شايسته‌اي انجام دهد و مؤمن باشد، ايشان را زندگي خوشي خواهيم بخشيد و به بهترين عملي كه انجام مي‌دادند پاداش مي‌دهيم (نمل/97).

 

قرآن كريم در آموزه‌اي ديگر، تقوا را موجب پيدايش نيروي تشخيص و فرقان در انسان مي‌داند، مي‌فرمايد: ان تتقوا الله يجعل لكم فرقاناً، اگر تقواي الهي پيشه كنيد، خداوند براي شما نيروي فرقان و تشخيص حق از باطل را [در دنيا] عنايت مي‌كند (انفال/29)، بنابراين مؤمنان براثر اعمال نيك مانند تقوا و... داراي آرامش روحي، قوة تشخيص، زندگي آرام و... هستند. برعكس كافران و مرتدين و ديگر كساني كه اعمال آنها حبط شده است، اعمال خوب آنها - اگر كه اعمالي مانند اعمال مؤمنان انجام داده باشند، نظير انفاق،تواضع و خودداري از برخي گناهان و... كه آثار مخصوص دردنيا دارند- نيز اثر خود را ندارد؛ در يك جمله مي‌توان گفت:حبط يعني اين‌كه اعمال شخص هيچ تأثيري در سعادت دنيوي و اخروي او ندارد.

 

در مورد حبط عمل بحثهاي مفصلي است كه بايد به كتب تفسيري و كلامي مراجعه نمود.

 

در قرآن كريم امور ذيل را موجب «حبط عمل» مي‌داند.

1- كفر، (محمد/1و8و32).

2- نفاق، (محمد/28 و احزاب/18و19).

3- ارتداد، (سوره بقره/217).

4- شرك عملي، (توبه/17).

5- كراهت از آنچه خداوند نازل نموده است، (محمد/8و9).

6- بازداشتن از راه خدا، (محمد/32).

7-  مجادله با رسول و مشاقه با ايشان، (محمد/32).

8-  كشتن پيامبران، (آل‌عمران/21و22).

9-  بي‌ ادبي به پيامبر ، (حجرات/2).

10- روي آوردن به دنيا و اعراض از آخرت، (هود/15و16).

11- انكار آخرت، (اعراف/147).

12- كشتن آمران به معروف، (آل‌عمران/21و22).

***

 حبط در روایات:

1 - ترک نماز بدون مرض و علت.

عبید بن زراره می گوید: از حضرت صادق (ع) پیرامون تفسیر آیه: ”‌‌ هر کس به ایمان (دین اسلام) کافر شود عمل او تباه می شود”‌‌.[7] پرسیدم، فرمود: مقصود آن کسى است که کردارى که به آن اقرار و اعتراف کرده، ترک کند، عرض کردم: مرتبه ترک آن عمل چیست؟ همه آن را رها کند؟ فرمود از آن جمله است کسى که عمداً بدون این که مست باشد و یا علّتى داشته باشد، نماز را ترک کند.[8]

 

2 - با شک و تردید عمل کردن در اصول دین.

یکی از یاران امام صادق (ع) به نام مفضل می گوید از آن حضرت شنیدم که می فرمود: کسی که تردید یا گمان داشته باشد و بر آن پا برجا باشد، خدا عملش را تباه می کند، حجت خداوند حجت روشن است.[9]

مجلسی (ره) در توضیح حدیث می فرماید: برای کسی که امکان رسیدن به یقین برایش وجود دارد جائز نیست در اصول دین با شک و تردید عمل نماید، و مراد از این که حجت خدا روشن است این است که هر کس به دنبال دلیل در اصول دین باشد، به یقین می رسد و با رسیدن به یقین، جائی برای تردید و گمان باقی نمی ماند.[10]

باطل کردن
3 - زنی که به شوهرش بگوید من از تو هیچ خیری ندیدم

با این که در ارتباط زندگی زن و مرد ،بسیاری از زحماتی را که زن در تدبیر و رسیدگی منزل از نظافت و آشپزی و بچه داری و… متحمل می شود از وظائف واجب او نیست و خداوند در مقابل این امور پاداش فراوان به او می دهد، ولی اگر زحمات او همراه با آزردن شوهر و منّت همراه باشد اجر کارهای او تباه می شود،در حدیثی امام صادق (ع) می فرماید :هر زنی که به شوهرش بگوید که من از تو خوبی ندیدم ، پاداش عمل او از بین می رود.[11]

 

4 - کافر شدن به ولایت علی(ع)

ابی حمزه می گوید از امام باقر (ع) از تفسیر سخن خداوند، ”‌وَ مَنْ یَکْفُرْ بِالْإِیمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ وَ هُوَ فِی الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِین”‌‌ ‏پرسیدم؟حضرت فرمود: تفسیر باطنی این آیه کافر شدن به ولایت امیر المؤمنین(ع) است، چرا که مراد از ایمان، حصرت علی (ع) می باشد.[12]

از مجموع مطالب بالا معلوم می شود که حبط  مربوط به مورد خاصی از اعمال نیک نیست، بلکه در تمام امور زندگی اعم از فردی و اجتماعی، عقیدتی و اخلاقی جریان دارد.

در نقطه مقابل حبط تکفیر وجود دارد به همین مناسبت توضیح اندکی پیرامون آن نیز ارائه می کنیم.

همان طور که اعمال نیک با انجام کارهای زشت از بین می رود، اعمال زشت گناهان نیز با انجام خوبی ها از بین رفته و چه بسا که تبدیل به خوبی شود؛ به عنوان نمونه به چند مورد اشاره می کنیم.

1- انجام نمازهای واجب.

”‌وَ أَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَیِ النَّهارِ، وَ زُلَفاً مِنَ اللَّیْلِ، إِنَّ الْحَسَناتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئات‏”‌‌؛[13] ”‌در  آغاز و انجام روز و پاسى از شب نماز را بپا دار، که نیکی ها، بدی ها را از میان مى‏برد‏”‌‌.

یکی از مسائلی که در ارتباط با اعمال انسان ها در قرآن و روایات مورد تأکید واقع شده، کوشا بودن در محافظت از کارهای نیک است که در غیر این صورت ممکن است اعمال نیک ما نتیجه مطلوب را نداشته باشد
2 - اجتناب از گناهان کبیره.

الف. ”‌إِنْ تَجْتَنِبُوا کَبائِرَ ما تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُکَفِّرْ عَنْکُمْ سَیِّئاتِکُمْ”‌‌؛[14] ”‌اگر از گناهان بزرگ که از آن نهى شده‏اید بپرهیزید، بدی هاى شما را مى‏زداییم.

ب. ”‌الَّذِینَ یَجْتَنِبُونَ کَبائِرَ الْإِثْمِ وَ الْفَواحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ، إِنَّ رَبَّکَ واسِعُ الْمَغْفِرَةِ”‌‌ [15] کسانى که از گناهان بزرگ و زشت هاى آن کناره گیرند جز پاره‏اى یا به طرز سطحى و گذرا، بی گمان پروردگارت آمرزشى دامن گستر دارد.

با توجه به نقش تربیتی که احباط و تکفیر در زندگی انسان ها دارند، از این رو بیان اهمیت حفظ اعمال نیز، خالی از لطف نیست.

یکی از مسائلی که در ارتباط با اعمال انسان ها در قرآن و روایات مورد تأکید واقع شده، کوشا بودن در محافظت از کارهای نیک است که در غیر این صورت ممکن است اعمال نیک ما نتیجه مطلوب را نداشته باشد.

در روایتی از رسول  گرامی اسلام در فضیلت تسبیحات اربعه آمده است:  خداوند به عدد هر یک از اذکاری که مؤمن می گوید، درختی در بهشت برای او می کارد. شخصی عرض کرد: پس درختان ما در بهشت چقدر زیاد است! حضرت فرمود: بله، ولی مواظب باشید که آتشی نفرستید که آنها را بسوزاند سپس این آیه را قرائت نمود: ”‌ای کسانی که ایمان آوردید اطاعت خدا و رسول کنید و اعمال خود را باطل نکنید”‌‌.[16]
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
کرونا چه خواهد شد؟
بزودی نابود می شود
هرگز از بین نمی رود
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان