کد خبر: ۲۱۰۷۷
تاریخ انتشار: ۲۶ آبان ۱۳۹۹ - ۲۲:۵۸-16 November 2020
ذهن ما این روزها، تراکتورمآبانه روشن است و برای ادراکات کرونایی سوخت هدر می دهد. ماه اسفندی، ذهن و کرونا همان اسپند و آتشند که شعله و دود به زندگی ما انداخته اند. فرایندهای ذهنی برای همه انسان ها همواره فعالند و هر لحظه موضوعی را برای مواجهه شناختی، عاطفی و رفتاری می یابند (یا می سازند).
سالار سوژه های این روزها، کرونا، هم از ما پردازش های شناختی گرفته و هم حالات عاطفی و ناظر به رفتار را برانگیخته است. مانند باقی از فرایندهای ساده و پیچیده ذهنی، همواره خطر یا امکان خطاهای شناختی پیش روی مواجهه با کرونا نیز هست. 

خطاها یا تحریفات شناختی چیستند؟
ما همیشه دوست داریم به ذهن خود اعتماد کنیم، یا لااقل خیلی اوقات به صورت ناخودآگاه به آن و توانمندی اش تکیه و باور داریم. اما این اعتماد همیشه خوب نیست و گاهی از همین اعتماد، خطاهای شناختی متولد می شوند. این انحرافات یا خطایای شناختی، حاصل تلاش ذهنی ما در ربط یابی (سازی) میان پدیده هاست. به واقع این ربط یابی های میانبرانه نوعی ضرورت برای زیست مساعد در دنیاست که البته گاهی مثبت و ضروری از آب در می آید و گاهی آسیب زا می شود. 

ذهن قصد دروغگویی به ما ندارد ولی گاهی اتصالات و تبادرات ذهنی، اشتباه جوش می خورد. در واقع ذهن ما جوشکار خیلی خوبی است و گاهی چیزهای بدی را به هم جوش می دهد. وقتی گزاره های بد و نادرستی به هم متصل شوند، احساسات و عواطف و حتی رفتارهای بد و آسیب زایی در پی آن جوشکاری اولیه به وجود می آیند. پس به واقع با خطاهای شناختی ما نمی توانیم درک درستی از واقعیت بیابیم. نوعی چشم انداز و زاویه دید سوگیرانه و منفی که باعث سوء عملکرد احساسی و به‌زیستی ضعیف ذهنی می شود.

تغییر در خطایای شناختی خیلی سخت است. نه ابتداءا به این دلیل که فرایند پیچیده ای دارد، بلکه چون اساسا به چشم ذهن ما نمی آیند. ما خطایای ادراکی را غالبا و بدون درون نگری عالمانه و تیزبینانه درک نمی کنیم. می توان گفت اگر قدیس یا معصوم نیستید، گرفتار این خطایای شناختی می شوید، شاید به این دلیل که نوعا درد و رنجی در شما ایجاد نمی کند که به عنوان علامت هشدار شما را حساس کند. در این شرایط به نظر می رسد که ضروری باشد ما پیرایش ساحت ادراک خود را از این ویروس های ذهنی خطرناک و موذی تمرین کنیم. 

خطای شناختی تمرکز میانبرانه بر اطلاعات در دسترس
میانبرهای ذهنی و مقوله دسترس پذیری

وقتی ما در موقعیت تصمیم گیری (غالبا فوری) قرار می گیریم، ذهن آماده مفصل بندی داده و پردازش شناختی برای گرفتن یک حالت تجویزی می شود. در این مسیر راهبردهایی پیش روی ذهن ماست، ولی بنا به فوریت موقعیت و یا شتابناکی حاکم بر حالات تصمیم گیرنده و محدودیت احتمالی منابع اطلاعاتی، یک میانبر ذهنی نقش اصلی را در تصمیم گیری ایفا می کند. ابزاری که امکان ارزیابی های سریع و البته گاه نادرست را مهیا می سازد. انواع گوناگونی از میانبر ذهنی وجود دارد ولی ویژگی مشترک آن ها، اتکا به اطلاعاتی است که به سرعت به ذهن متبادر می شوند. این امر به دسترس پذیری (availability) معروف است.

وقتی می خواهیم تصمیم بگیریم، تعدادی از رویدادها یا موقعیت های مرتبط بلافاصله در خط مقدم ذهن ما حاضر می شوند؛ در نتیجه ما قضاوت می کنیم که آن رویدادها متداول تر و محتمل تر از سایر موارد هستند. در این شرایط ذهن ما اعتبار بیشتری به این اطلاعات می دهد و متمایل می شود که احتمال وقوع موارد مشابه این اطلاعات را در آینده بیشتر بداند. 

به عنوان مثال وقتی ما خبرهای زیادی در مورد سرقت گوشی همراه در شهر محل سکونت می خوانیم، ذهن ما (ناخودآگاه) حکم به زیادی این نوع سرقت خواهد کرد. این نوع سادگی در دسترس بودن شاهدها و نمونه ها هم مفید و هم ضروری است که امکان تصمیم گیری به موقع را مهیا می کند. وقتی ما در موقعیت تصمیم گیری هستیم، غالبا منابع و زمان کافی را برای کندوکاو عمیق تر و پیچیده تر ذهنی در اختیار نداریم و این امکان ذهنی میانبرانه است که به کمک ما می آید.

در مثالی ساده می توان بیان کرد که وقتی تصمیم بر خرید میوه داریم، ده ها مؤلفه می تواند در فرایند تصمیم گیری دخالت کند. شتاب یا عدم آن در خرید، فاصله مبدأ تا میوه فروشی، قیمت میوه ها، تنوع آن ها، ویژگی های فروشندگان، شرایط محیطی محل فروش مثل شلوغی یا فضای مناسب آن، مؤلفه های ایدئولوژیک حاکم بر خرید مثل باورمندی فروشنده یا عدم آن به نگاه مطلوب خریدار و ... که هر کدام می تواند به شکل تفصیلی جزئیات فراوانی بیابد. اما نوعا در هنگام تصمیم گیری، به سبب همان وقت کم و عدم دسترسی به منابع متعدد، صرفا اطلاعات در دسترس ذهن (که گاهی به شکل تثبیت شده به تعداد کمی مؤلفه محدود می شود) مبدأ تصمیم گیری واقع می شود.

دسترس پذیری میانبرانه به شکل ناخودآگاه عمل می کند. این امکان ذهنی ذیل قاعده «اگر می توانی در مورد چیزی فکر کنی، پس آن چیز باید مهم باشد.» شکل می گیرد. این اعتقاد رایج در مورد ذهن انسان وجود دارد که چیزهایی که زود و راحت به ذهن می آیند، بسیار مرسوم تر و واقع‌نماترند. 


تله دسترس پذیری میانبرانه یا اکتشافی

تمرکز دسترس پذیری استشهادی (Availability Heuristic) مانند همه امکان های مفیدی که فرایندهای میانبرانه و استشهادی (Heuristic) دارند، گاهی می توانند خطایای ادراکی متعددی را رقم بزنند. این حالت کشف کنندگی نوآورانه ذهن را وقتی صفحه حوادث روزنامه را می خوانیم می توان مشاهده کرد که آن حادثه ها را رایج در جامعه تصور می کنیم. وقتی مینی سریال چرنوبیل را می بینیم، خطر انفجار هسته ای را ممکن تر می انگاریم. وقتی در کنار جاده، ماشین نصف شده ای را با آهسته کردن سرعت برانداز می کنیم، خطر تصادف را بیشتر لمس می کنیم. به هر میزان که این دغدغه ناشی از حادثه یا مواجهه با آن، میهمان ذهن ما باشد، در ساحت ادراک ما پایاتر خواهد شد و احتمال اینکه به آن باور پیدا کنیم بیشتر می شود. 

نکته قابل توجه آن است که وقایع خاص بیشتر از سایر موارد در ذهن ما باقی می مانند. پوشش خاص رسانه ها می تواند این پایایی را بیشتر کند. گاهی نیز تازگی و داستانی بودن رویداد، این بقای ذهنی را افزایش می دهد. به هر صورت، همه این ویژگی های خاص، رویداد غیر معمول را مرکز توجه ما قرار می دهند و همین امر با رویکرد تبادری و میانبری ذهن ما، پدیده دسترس پذیری میانبرانه را معنادار تر می کند و احتمالا ارزشیابی و قضاوت ما این خواهد بود که این رویداد را رایج تر از آن چیزی که واقعا در عینیت هست ارزیابی کنیم.



کرونا و خطای شناختی دسترس پذیری میانبرانه
تصور ابتدایی که در مورد اثر این ویروس در ذهن و سوء استفاده از امکان حرکت میانبری ذهن به وجود می آید، موردی است که در رشته پزشکی به آن سندروم دانشجوی پزشکی (Medical students’ disease) می گویند. در این حالت مثال دانشجوی سال اول پزشکی زده می شود که به سبب فراوانی یک باره و البته نوی محتواهایی ناظر به بیماری ها و فیزیولوژی بدن در ساحت ذهنش، با بلایی ادراکی به سبب این اطلاعات در دسترس مواجه می شود. با هر علامتی از بیماری، لیستی از بیماری هایی که ممکن است به آن ها دچار شده باشد را در ذهن ردیف می کند و طبیعتا حوزه عاطفی- هیجانی (مثل غم) و حتی رفتاری (مانند افسردگی) را تجربه می کند. 

اما این همه ماجرای این خطای شناختی و کرونا نیست. درست است که تمرکز فراوان رسانه ها روی این بیماری، موقعیتی را ایجاد کرده که غالب مخاطبین رسانه ها مکررا به این نتیجه می رسند که کرونا گرفته اند (در حالی که واقعا اینگونه نیست) و حالتی شبیه به دانشجوی سال اول پزشکی را تجربه می کنند، ولی قرار نیست اینقدر ساده با کلان پدیده اجتماعی کرونا مواجه شویم.

انبوهی از مشکلات مرتبط با کرونا هست که این روزها به درست یا غلط، کم یا زیاد تکرار می شود و ذهن مخاطب را با چالش مواجه می کند. آماری که از لیست شرکت های در معرض ورشکستگی مطرح می شود و این حس را در مخاطب ایجاد می کند که من هم ورشکسته خواهم شد. آمار بیکاری احتمالی و حتی سخن وزیر دارایی آمریکا در مورد بیکاری 20 درصدی در این کشور نیز به مخاطب ایرانی حس بیکاری احتمالا قطعی خود را می دهد. بی توجهی جمعی از مردم به توصیه ها که حس از هم گسیختگی اجتماعی را در ذهن مخاطب بیشینه می کند. تعطیلی حرم ها و مساجد که درک میانبرانه از کم رونق شدن دین را برای ذهن های اکتشافی میانبرانه (Heuristic) به ارمغان می آورد. هنجار نوی پرهیز فراوان و شدید از روبوسی و در آغوش کشیدن، به سبب تثبیت اطلاعات رفتاری در ذهن و دسترس پذیری آن، احتمالا بعد از بحران کرونا نیز همچنان باقی خواهد ماند و شخص هنگام تصمیم در به آغوش کشیدن دیگری، تجربه این نوای ذهنی را خواهد داشت که نکند اثراتی از این بیماری باقی مانده باشد و همین تغییر عادات زیست اجتماعی احتمالا خود چالش فرهنگی جدیدی خواهد بود. تبلیغ عجیب و فراوان از بهبودیافتگان گسترده این بیماری از چنگال بیمارستان ها این خطای شناختی را در مخاطب تقویت می کند که اگر بیمار شود، به احتمال خیلی زیاد بهبود خواهد یافت. مخاطب بعد از دیدن چند کلیپ چالش رقص در بیمارستان ها، این موضوع را کاملا رایج تلقی می کند. با تمرکز صدا و سیما بر کار طلبه های جهادی در یکی از بیمارستان های قم، مخاطبین احتمالا تلقی از رایج بودن این موضوع را در بقیه های بیمارستان های درگیر خواهند داشت. مخاطبین اگر بیشتر سخن اپیدمولوژیست ها را دنبال کرده باشند، ذهنشان احتمالا آمار کشته های واقعی را بسیار بیشتر می داند و اگر بیشتر سخن متخصصان ریه را پیگیر بوده اند، احتمالا آمار بهبود یافته ها و خلاصی زودتر از دوره اپیدمیک این بیماری معنادار خواهد بود. در ذهن ما حرف هایی مشابه سخن وزیر بهداشت پررنگ باشد، حداکثر آمار مبتلایان محتاج به تخت را حدود 12 هزار نفر خواهیم دانست ولی اگر با علینقی مشایخی و تیم دانشگاه شریفی ها به سفر در لابلای الگوهای شیوع بیماری کرونا برویم، آمار بسیار دهشتناکی را خواهیم دید. احتمالا از این به بعد و به جهت فراوانی تصویر و تحلیل و دسترس پذیری اطلاعات رایج در رسانه های مختلف، حس بسیار بدی به کلیدهای آسانسور، میله های اتوبوس و مترو، صفحه کلیدهای عابربانک ها و حتی خود بانک ها، حس بدی به قم و شمال و بیماری زایی این دو خطه و مانند آن خواهیم داشت.

باید بدانیم که رویکرد میانبرانه و استشهادی نقش بسیار مهم و فراگیری در تصمیم گیری و عمل بر مبنای اطلاعات در جهان اطراف ما ایفا می کند. در همین راستا دسترس پذیری میانبرانه نیز می تواند یک ابزار مفید باشد، در عین حال لازم است به خاطر داشته باشیم که می تواند گاهی ما را به ارزیابی های نادرست گرفتار کند. باید به خاطر داشته باشیم، فقط به این دلیل که چیزی در حافظه ما پرطنین است، به معنای رایج تر بودن در دنیای خارج نیست. برای ما بهتر است که وقتی می خواهیم تصمیمی بگیریم، به سناریوهای مختلف و گزینه های فراوانی که پیش روی ماست دقت کنیم و مسیر نظام مندی را در پردازش شناختی برگزینیم.



چند نکته
1-          بدترین اتفاق این است که مسئولین امر گرفتار این خطای شناختی بشوند. مسئولی که میان ارزیابی های ذهنی اش و رویدادهای عینی و بیرونی اختلاف فاحشی وجود داشته باشد، ظرفیت به محاق بردن یک جامعه را دارد. مسئولین و مدیران رسانه زده، لابی گر، کانالیزه شده، بیش از اندازه عاطفی و البته خیلی نوآور بیشتر در معرض این خطای شناختی هستند. 

2-          باید نظم گفتاری و رسانه ای متمایز طبقاتی و شأنی را شکست. مخاطبین (حتی در عصر شبکه های مجازی که به ظاهر کانال های انتقال پیام را بسیار گسترده کرده اند و قرار بوده است که ارتباط فرستنده و گیرنده را از حالت طولی به عرضی مبدل کنند)، باید به شکلی پیام های دیگر منابع را نیز دریافت کنند. مثلا ماهواره بین ها یک دسته از اخبار بیش تکرار شده را در ذهن دارند و ناخودآگاه آن ها را محور ارزیابی قرار می دهند. صداوسیمایی ها نیز همین بلیه را مبتلا هستند. باید این بلیه را تا امکان زدود.

3-  چون نظام رسانه ای ما هوشمند، دانا و گاهی دلسوز نیست، زیاد خبر نخوانیم. فراوانی اطلاعات در مورد یک پدیده یا رویداد، خاصیت تبادری ذهن را به سمت قضاوت های سوگیرانه سوق می دهد. رژیم مصرف پیام متعادل را دنبال کنیم. اگر نگران سلامتی ذهن و به تبع آن، احساس و رفتار خود هستیم، به اندازه لازم اطلاعات در دسترس را برای ذهن خود فراهم کنیم.

4- با لحاظ ضوابط استفاده از جاذبه ترس یا جاذبه تشویق، از برجسته سازی، تازگی محتوا و داستانی بودن پیام برای ایجاد پایندگی پیام و دسترس پذیری آن در ذهن مخاطب استفاده کنیم. داستان طلبه جهادی که همسر باردارش را حین خدمت در بیمارستان، در همان موقعیت از دست می دهد می تواند پایاتر از رویکردهای متعارف رسانه ای در بیان این کارهای جهادی باشد. ماجرای پرستار جوان شمالی که از جانب وزیر بهداشت عنوان فرشته را نیز دریافت می کند، (اگر معاونت سیاسی سازمان صدا و سیما و حامیان نظامی اش امان می دادند و مثل همیشه فرصت ها را تبدیل به تهدید نمی کردند) همین ظرفیت روایتی را دارا بوده است.

5- به جای اینکه اخباری یکدست در جهت کاهش یا افزایش بیماری و تبعاتش انتقال دهیم، مجموعه منسجم و معنادار در جهت تنظیم الگوی پردازش شناختی اکتشافی مخاطبین فراهم کنیم که اطلاعات در دسترس مخاطب، به واقعیت ها و ارزیابی های جامع و درست نزدیک تر باشد.

6-  رویکرد درمان محور در مورد خبرپراکنی کرونایی، برای باورمندان به کانال پیام رسانه ی توده ای ملی، بی خیالی و برای غیر باورمندان، اضطراب شدید (که گاهی ختم به بی خیالی و گاه به بیماری های روانی می شود) را نتیجه می دهد. نمونه های موفق از پیشگیری بهداشت محور و پیشگیری از آفات اجتماعی این امر مثل یاریگری های اجتماعی را پررنگ کنیم. 

7-          به این سمت حرکت کنیم که انسجام روایی در جریان خبرپراکنی را تمرین کنیم. به نظر می رسد پیوست اطلاعاتی که یک تکه اش مدافع سلامت باشد و تکه قبلش، فراری از کارت خوان، خیلی منسجم نیست.

8- تمرین پردازش شناختی نظام دار را در نظر داشته باشیم. مطلوب آن است که مخاطبان حداقل در مورد مسائل مهم زندگی مثل سلامتی، بیماری و حتی مرگ خود و عزیزان، الگوی پردازش شناختی نظام دار را به جای نوع میانبرانه اکتشافی برگزینند. تحقق این امر نیز نیازمند توان ذهنی مخاطب است که با تربیت ادراکی رقم می خورد. در عین حال ضروری است تأمین منابع اطلاعاتی لازم برای این نوع پردازش را در نظر بگیریم. پردازش شناختی نظام دار، اطلاعاتی گسترده تر، شفاف تر و دسته بندی شده تر را می طلبد.

9- آن چیزی که می خوانیم و این روزها ذهن خود را به آن می سپاریم و با دیدن رویداد، موارد مشابهش را در ذهن تبادر خواهیم کرد، اگر توحیدی باشد یا نباشد می تواند به ما آرامش یا اضطراب دهد. این اهمیت دادن به آبشخور فکری می تواند در تصمیم گیری ها، امکان برگزیدن تصمیم به واقع درست و در عین حال متمایز را مهیا کند. کثرت و شدت اطلاعات ناظر به ایثار مؤمنانه، این عنصر را در دسترس ذهن قرار می دهد و هنگام تصمیم گیری در مورد یک مسئله خرد، مثل خرید محصول، این مؤلفه را نیز لحاظ می کند و بر این اساس، بنا بر مثالی که گذشت شما به جای خرید میوه از سوپرمارکت های بزرگ، مغازه کوچک و کم مشتری همسایه خود را لحاظ می کنید و این رفتارهای اجتماعی، می تواند ثمرات تکوینی معناداری را نیز رقم بزند که اقتضای یک جامعه ایمانی باشد. از همین دست نمونه ها رفتار جهادگرانه طیفی از مردم برای کمک رسانی در مقابله با کروناست که نظام ارزشیابی ذهنی آن ها، در زمان مناسب این همراهی و همکاری را بدون وقت کشی رقم زده است. 

کانال صلاح دید

نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
کرونا چه خواهد شد؟
بزودی نابود می شود
هرگز از بین نمی رود
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان