کد خبر: ۲۰۹۳۱
تاریخ انتشار: ۲۱ آبان ۱۳۹۹ - ۰۶:۱۳-11 November 2020
درد سایکوسوماتیک یا روان تنی می تواند انواع متفاوتی داشته باشد و در هر قسمت بدن ایجاد شود. تجربه درد می تواند موضعی و در یک منطقه باشد یا به تمام بدن تعمیم پیدا کند. علاوه بر این ممکن است درد از یک قسمت شروع شده و به سایر نقاط بدن گسترش پیدا کند.
دردهای روان تنی Psychosomatic Pain

کلمه سایکو سوماتیک psychosomatic (روان تنی) از دو واژه مختلف گرفته شده است. " سایک psyche " به معنی ذهن و " سوما soma " به معنی بدن. بنابراین یک اختلال سایکوسوماتیک (روان تنی) با علائم فیزیکی ای مشخص می شود که هیچ دلیل پزشکی ای نمی توان برای آن پیدا کرد.

*"راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی" توضیح می دهد که سوماتو فورم *somatoform ( اختلال شبه جسمی ) اختلالاتی هستند که مشخصه آن ها " وقوع یک یا چند درد بدنی و جسمانی است که پس از ارزیابی پزشکی مناسب مشخص می شود هیچ توضیح آسیب شناسی فیزیکی physical pathology یا مکانیسم پاتوفیزیولوژیک pathophysiologic mechanism برای آن وجو د ندارد یا هنگامی که آسیب پاتولوژی وجود داشته باشد، شکایت جسمی یا نتیجه اختلال است یا بیشتر از آنچه در یافته های فیزیکی انتظارش را داریم. "

*راهنمای تشخیصی و آماری اختلال‌های روانی Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders(دراختصار انگلیسی:DSM): یک زبان مشترک و استاندارد برای طبقه‌بندی اختلالات روانی ارائه می‌کند و توسط انجمن روان‌پزشکی آمریکا تهیه شده‌است. این راهنما برپایه مجموعه‌ای از نظر پزشکان، پژوهشگران، فهرست داروهای روان‌پزشکی، بنگاه‌های بیمه، صنایع داروسازی ودر همکاری پیاپی با آی.سی.دی و سازمان بهداشت جهانی تهیه شده‌است.آخرین نسخه این راهنما، ویرایش پنجم آن دی‌اس‌ام-۵ DSM IV است که در سال ۲۰۱۳ میلادی منتشر شده‌است.

*somatoform disorder= Somatic symptom disorder=SSD: نوعی اختلال شبه جسمی است که با علائم جسمانی متعدد، از جمله درد تشخیص داده می شود.

انواع اختلال سوماتو فورم somatoform disorder:

- اختلال تبدیلی Conversion disorder
- اختلال جسمانی somatization disorder
- اختلال اضطراب بیماری illness anxiety disorder
- اختلال بد شکلی بدن body dysmorphic disorder
- اختلال علایم جسمانی تمایز نیافته undifferentiated somatic symptom disorder

علائم یا ویژگی های دردهای روان تنی Psychosomatic Pain

درد روان تنی یا سایکو سوماتیک Psychosomatic Pain به عنوان درد روانزا psychogenic pain یا اختلال درد ناشی از استرس و اضطراب روانشناسی psychological شناخته می شود و مشخصه آن درد مزمن در بیش از یک منطقه است که چندین ماه تا چندین سال ادامه داشته باشد.اختلال درد سایکوسوماتیک مشخصات زیر را دارد:

- درد توسط یک وضعیت پزشکی قابل توضیح نیست.
- درد باعث ناراحتی جدی یا اختلال یا هر دو در مناطق مختلف بدن یا قابلیت های فردی میشود.
- در آغاز، قوت، تشدید و افزایش شدت علایم با عوامل روانی ایجاد می شود.
- شکایت از درد عمدی یا غیر واقعی نیست و به علت هر گونه اختلال روانی مانند خلق و خو و اختلال اضطراب یا هر شکل دیگری از اختلالات روانی ایجاد نشده است.
مطالعاتی که از وجود دردهای روان زا یا سایکوژنیک Psychogenic Pain حمایت می کنند

شواهد نشان می دهد که درد جسمانی تجربه شده توسط کودکان دارای شدت برابر با یک بزرگسال است. تفاوت در گروه های قومی نژادی، برتری در مورد دردهای سایکوسوماتیک را نشان داده است. علاوه بر این ارتباط قوی بین جنسیت و درد یافت شده است. در بسیاری مطالعات مشخص شد که زنان بیشتر از مردان از دردهای روان تنی رنج می برند و بیشتر به دنبال درمان هستند. همچنین مشخص شده که کودکان اغلب از دردهای سایکوسوماتیک در ناحیه شکم و سر شکایت دارند. با این حال با افزایش سن مکان درد فرق کرده و در مکان های متنوع و با شدت بیشتر آن را تجربه می کنند.

انواع دردهای روان تنی یا سایکوسوماتیک

درد سایکوسوماتیک یا روان تنی می تواند انواع متفاوتی داشته باشد و در هر قسمت بدن ایجاد شود. تجربه درد می تواند موضعی و در یک منطقه باشد یا به تمام بدن تعمیم پیدا کند. علاوه بر این ممکن است درد از یک قسمت شروع شده و به سایر نقاط بدن گسترش پیدا کند.

برخی از نقاط مشترک در بدن عبارتند از:

- سر درد
- بدن درد
- کمر درد
- شکم درد
- درد در هنگام مقاربت
- چرخه قاعدگی دردناک
- درد بازو
بسیاری از پزشکان *فیبروملاژیا fibromyalgia و سندرم درد مزمن را به عنوان دردهای روان تنی در نظر می گیرند.

*فیبروملاژیا fibromyalgia: سندرم درد اسکلتی-عضلانی مزمنی است که با درد در سطح گسترده، نقاط حساس، خستگی و اختلال خواب مشخص می‌شود.

چطور تشخیص دهیم دردمان روان تنی یا سایکوسوماتیک است یا خیر؟

شخص معمولا اختلال دردی دارد که با هیچ وضعیت پزشکی ای توجیه نمی شود و شدت و نشانه های آن با میزان درد واقعی مطابقت ندارد. باید در نظر داشته باشید که درد سایکوسوماتیک که بیمار از آن ها شاکی است برخلاف تصور قبل فقط در ذهن بیمار نیست. آن ها درد فیزیکی واقعی هستند که واقعا بیمار آن ها را حس می کند نه این که ادا در بیاورد. مجموعه ای از غربالگری ها مثل آزمایش خون و معاینات رادیولژیک از قبیل اشعه ایکس، سی تی اسکن و MRI می تواند وجود هر گونه مشکل پزشکی که باعث ایجاد درد شده است را رد یا تایید کند. تنها در صورتی که همه آزمایشات طبیعی باشد می توان تشخیص درد سایکوژنیک دارد.

شخصی که درد سایکوسوماتیک یا اختلال درد روان تنی در او تشخیص داده شده است باید موارد زیر را در نظر بگیرد:

- سابقه خانوادگی مشکلات روانی یا اختلالات جسمانی
- بیماری جسمی در یک یا هر دو والد
- وضعیت مالی و بحران در خانواده
- وقایع منفی در زندگی
- قربانی شدن یا مورد آزار و اذیت قرار گرفتن
- سابقه اختلال جسمانی
- مورد سوءاستفاده قرار گرفتن در دوران کودکی: جسمی، روانی، جنسی
- سبک های فرزند پروری
- افزایش ثانویه درد
- افزایش درد پس از یک اتفاق استرس زا
- فروکش درد هنگام حذف اتفاق استرس زا

علل دردهای روان تنی یا سایکوسوماتیک psychosomatic

اگرچه دلیل قطعی برای شروع آن نمی توان مشخص کرد اما تصور می شود که استرس های خاص زندگی ممکن است آغاز کننده این دردها باشند. بسیاری از افراد پس از تجربه یک وضعیت منفی قابل توجه مثل از دست دادن عشق یا روبرو شدن با یک فاجعه طبیعی دچار درد سایکوسوماتیک می شوند. تعدادی از علل شایع شناخته شده درد روان تنی عبارتند از:

- سوء استفاده:

ارتباطی قوی بین سوء استفاده های دوران کودکی و درد روان تنی یا سایکوسوماتیک وجود دارد. سابقه سوء استفاده های فیزیکی، روانی یا جنسی دوران کودکی، فرد را مستعد دچار شدن به دردهای سایکوسوماتیک می کند.

- تفکر فروید:

همان طور که در تئوری *سایکودینامیک psychodynamic ( دیدگاه روان پویشی) گفته شد، بخش ناخودآگاه یا خودآگاه در ذات انسان همیشه غریزی هستند، که در جامعه قابل قبول نیست، بنابراین خود را به نشانه های جسمانی تبدیل کرده و استرس ایجاد شده را آزاد می کند به طوری که فرد از تمایلاتش آگاه نشده و ذهن خودآگاه در آرامش باقی می ماند. به عنوان مثال، احساس گناه ناشی از میل ناخودآگاه است که به شکل درد منتشر می شود در حالی که آرزوها باعث ایجاد پریشانی در فرد نمی شوند.

*دیدگاه روان‌پویشی Psychodynamics: بر این اندیشه استوار است که افکار و هیجان‌ها علل مهم رفتار هستند. رویکرد روان‌پویشی به رفتار به درجات مختلف بر این فرض استوارند که رفتار قابل‌مشاهده (پاسخ‌های آشکار) تابعی از فرایندهای روانی داخلی (رویدادهای پنهان) است. رویدادهای درونی و منابع تحریک محیطی که از سوی نظریه‌پردازان روان‌پویشی مطرح شده با هم متفاوتند، اما همه آنها در این باره توافق دارند که شخصیت را ترکیبی از وقایع داخلی و خارجی شکل می‌دهد که از نظر آنها وقایع درونی در این زمینه نقش عمده‌تری دارند. زیگموند فروید بنیان‌گذار این دیدگاه معتقد بود که در نهایت روزی فرا خواهد رسید که بتوان تمام رفتارها را برحسب تغییرات بدنی تبیین کرد، اما از آنجایی که در دوران وی درباره روابط بین بدن و شخصیت آگاهی اندکی وجود داشت وی چندان بر عوامل زیست‌شناختی تأکید نکرد. فروید تحت تاثیر چارلز داروین در مورد اهمیت هیجان‌ها قرار داشت و توجه خود را به تاثیر هیجان‌ها بر افکار معطوف کرد. او معتقد بود که برای درک و فهم رفتار لازم است افکار پیشایند و مرتبط با آن تجزیه و تحلیل شود و برای درک آن افکار باید عمیق‌ترین هیجان‌ها و احساسات شخص مورد بررسی و کنکاش قرار گیرند.میگنا

- نظریه های یادگیری:

اغلب کودکان بیمار شدن را یاد می گیرند یا شروع به تقلید از اعضای نزدیک خانواده می کنند تا به سودی که از بیماری می خواهند برسند.

- راه های ارتباطی:

اغلب برای کودک امکان ندارد که همه چیز را در قالب کلمات بیان کند. به خصوص زمانی که تحت استرس قرار گرفته باشند. در حالت، نشانه های مختلف جسمی برای نشان دادن پریشانی خود بروز می دهند.

- تاثیرات خانواده:

پویایی خانواده شامل نقش کودک در خانواده و نوع رفتار والدین با او می تواند کودک را تشویق به نشان دادن علایم جسمانی برای بدست آوردن توجه، نماید. علاوه بر این، ابتلا به یک اختلال روانی، که ممکن است در بسیاری از خانواده ها یا ساختار اجتماعی قابل پذیرش نباشد و باعث نگاه نادرستی به فرد شود. برای اجتناب از این شرایط بسیاری از افراد برای بدست آوردن حمایت خانواده و دوستان، علایم جسمانی را در بدنشان افزایش می دهند.


درمان دردهای روان تنی یا درد سایکوسوماتیک

بهترین راه ممکن برای درمان درد روان تنی بعد از تشخیص ارجاع پرونده به متخصص سلامت روان است. اغلب بسیاری از بیماران آمادگی پذیرش این که دردی که تجربه می کنند فیزیکی نیست و علت اصلی ایجاد آن روانی است را ندارند.بیمار ممکن است خیلی راحت از ملاقات روان پزشک یا روان شناس، شانه خالی کند. بنابراین رابطه خوب پزشک و بیمار در این زمینه برای دنبال کردن و ادامه درمان، ضروری است.

درمان های متداول برای درد سایکوسوماتیک یا دردهای روان تنی عبارت است از:

- مشاوره و درد سایکوسوماتیک:

درمان از طریق صحبت با بیماران talk therapy ، اغلب به بیمار در توصیف وضع موجود و پریشانی ای که باعث ایجاد آن شده و اثرات منفی ای که بر زندگی اش گذاشته و ... کمک می کند، مشاور با تایید نشانه ها و همدردی با بیمار رابطه اش را با او گسترش داده و به این صورت اثربخشی درمان شروع می شود.

- رفتاردرمانی شناختی Cognitive behavioral therapy برای درمان درد سایکوسوماتیک:

این شکل از روان درمانی روی افکار منفی و تحریف افکار تمرکز دارد. بلوک کردن افکار، باورهای غیر واقعی ، رفتارهایی که چرخه تفکر و احساس را تقویت می کند. این روش به بیمار کمک می کند متوجه شود که چگونه یک فکر منفی می تواند منجر به یک علامت فیزیکی شود و چطور باید این علایم را شکست دهد.

- مسکن های غیر مخدر برای مدیریت درد سایکوسوماتیک:

در ابتدا می توان دوز خفیف مسکن برای مدیریت درد روان تنی تجویز نمود. با این حال مسکن اغلب عوارض جانبی طولانی مدت دارد و بیماری ممکن است برای کاهش درد از آن سوء استفاده کرده و وضعیتش را بدتر کند.

- داروهای ضد افسردگی برای درمان درد سایکوسوماتیک:

داروهای ضد افسردگی می تواند برای آرامش بیمار توصیه شود. ضد دردهای استفاده شده در داروهای افسردگی اغلب به تسکین درد روان تنی کمک می کند و در نتیجه اجازه می دهد که بیمار بهتر به خواب رفته که به نوبه خود منجر به کاهش اضطراب در او می شود.migna

- خانواده و گروه درمانی برای درد سایکوسوماتیک:

متخصص سلامت روان ممکن است به بیمار در مورد خانواده درمانی توصیه کند تا حمایت روانی لازم به بیمار ارائه شود. تمرکز به طور عمده در فرایند ارتباطات باقی می ماند، ترویج محیط حمایتی در خانواده و فعال شدن ارائه پاسخ های مناسب به بیمار. گروه درمانی عمدتا با حذف سوال " چرا فقط من " به اختلال پاسخ می دهد و باعث درک بهتر مشکلات و انواع مختلف آن که توسط دیگران تجربه شده ضمن این که سبب ارتقای سطح ارتباطات و اجتماعی شدن می شود.

- ورزش:

ورزش منظم می تواند سبب از بین رفتن درد سایکوسوماتیک و همچنین جلوگیری از تشدید آن شود.


درمان های جایگزین برای درد روان تنی

روش های درمانی جایگزین مشترک برای درد روان تنی:

- تکنیک آرام سازی Relaxation Technique برای کمک به غلبه بر درد روان تنی:

تکنیک های تمدد اعصاب مختلف عبارتند از: هدایت تصور، تکنیک آرام سازی پیشرونده عضلانی و غیره. به تسکین استرس روانی و جسمی و آرام شدن ذهن و بدن کمک می کند.روش آرام سازی پیش رونده عضلانی می تواند برای افراد مبتلا به درد بدن بسیار مفید باشد چون روی عضلات منقبض شده که در اثر تنش ماهیچه ای ایجاد شده اند تمرکز داشته و سبب رها سازی عضلانی و در نتیجه کاهش درد می شود.

- هیپنوتیزم Hypnosis برای درمان اختلالات سوماتوفرم:

روی درمان لایه های زیرین ناخودآگاه، خواسته ها یا آرزوهایی که در قالب علایم جسمانی تجلی پیدا کرده اند تمرکز دارد. اگرچه اختلافات زیادی در مورد تکنیک هیپنوتیزم به عنوان درمان وجود دارد ولی مشخص شده است که در درمان موارد اختلالات سوماتوفرم بسیار مفید است.

- ماساژ Massage:

انواع مختلف تکنیک های ماساژ در بهتر شدن درد برخی از بیماران مبتلا به درد سایکوسوماتیک یا اختلالات درد موثر است. این تکنیکها شامل ماساژ شیروپراکتیک chiropractic (درمان از راه دستکاری در ستون مهره‌ها ) ، شیاتسو shiatsu ( ماساژ فشاری ) و غیره است.

- هنر درمانی Art Therapies:

هنر درمانی بر بیان احساسات با استفاده از تکنیک های هنری مختلف مثل: موزیک، نقاشی، رقص و غیره متمرکز است. هنر درمانی بدن گرا تاثیر شگفتی در درمان اختلال درد سایکوسوماتیک دارد. رقص درمانی با بروز و بیان احساسات تاثیر زیادی داشته و اغلب باعث دگرگونی حالت روانی شده ضمن این که حرکات انجام شده در تسکین درد کمک کننده هستند.

- دیگر درمان های جایگزین برای اختلال درد سایکوسوماتیک می تواند:

- کمپرس گرم و سرد
- پرت کردن حواس
- طب سوزنی
- طب فشاری Acupuncture and acupressure
- تحریک الکتریکی عصب Transcutaneous Electrical Nerve Stimulation (TENS )
باشد.
از آن جایی که هیچ نشانه فیزیکی برای دردهای روان تنی وجود ندارد، ناراحتی ای که از درد سایکوسوماتیک می کشید ممکن است به سختی قابل توضیح یا درمیان گذاشتن با مردم باشد و دیگران ممکن است تصو کنند که بیمار در حال ادا درآوردن است. در بسیاری از موراد به علت عدم آگاهی تشخیص اشتباه اتفاق می افتد بنابراین یک راهنمایی درست از یک پزشک با تجربه که قبلا دردهای سایکوسوماتیک را درمان کرده است از اهمیت بالایی برخوردار است.


Pramod Kerkar، MD، FFARCSI

***
اختلال روان تنی در واقع به بیماری ها و دردهای جسمی اشاره دارد که در واقع ریشه و منشا روانی دارند.

"پیر بریکه”؛ پزشک فرانسوی در سال 1895 متوجه شد که عده ­ای از بیمارانی که به او مراجعه می‌کنند فهرست بی پایانی از شکایت­ های جسمانی دارند که علت پزشکی مشخصی ندارند. 

با وجود یافته های منفی بریکه از لحاظ  وجود مشکلات فیزیولوژیک، این بیماران کمی بعد با همان شکایت ­ها یا شکایت های کمی متفاوت برمی‌گشتند.

بنابراین وی سندرمی را شناسایی کرد که طی آن بیماران با علائم پزشکی دست و پنجه نرم می‌کردند که علت بدنی نداشتند.

سال­ها به این اختلال "سندرم بریکه” می‌گفتند اما حالا این سندرم با نام اختلال نشانه بدنی (Somatic Symptom Disorder) شناخته می‌شود.

soma به معنای بدن است. منظور از علائم بدنی؛ علائمی هست که در بدن تجربه می‌شود، مثل احساسات جسمی، حرکات یا تجربیات درونی.

برخی از نمونه های نشانه بدنی شامل درد، حالت تهوع، سرگیجه و یا حتی بیهوش شدن می‌باشد.

جسمانی کردن، یک تجربه طبیعی انسان است. اما گاهی اوقات این علائم بدن باعث ایجاد مشکلاتی در زندگی روزمره می‌شوند.

افراد مبتلا به این اختلال همیشه احساس ضعف و ناخوشی می‌کنند و از ورزش و نرمش پرهیز می‌کنند چون بر این باور هستند که حال آنها بدتر خواهد شد.

آنها افکار، احساسات یا رفتارهای افراطی مرتبط با نشانه­ های بدنی یا نگرانی­ هایی درباره سلامت دارند.

این نگرانی­ ها می‌تواند درباره ظاهر یا کارکرد بدن باشد که به صورت بیمارگونه در فرد دیده می‌شود.



اختلال نشانه جسمانی تقریباً نادر است اما در بیمارانی که برای درمان درد مزمن به مراکز پزشکی مراجعه می‌کنند، شیوع بالایی دارد.

حتی ممکن است که فرد، مشکل فیزیولوژیک قابل شناسایی از منظر پزشکی داشته باشد اما شکایت­ های بیمار بسیار بیشتر از علایمی است که معمولاً با این بیماری مرتبط هستند و پزشکان به واسطه آنها بیماری را تشخیص گذاری می‌کنند.

یعنی در واقع می‌توان اینگونه بیان نمود که ممکن است بیمار واقعاً درد بکشد و به دنبال تسکین درد باشد و بیماری قابل تشخیصی هم وجود داشته باشد اما از نظر متخصص بالینی مقدار و ماهیت درد با این اختلال قابل توجیه نیست.

در بعضی مواقع ممکن است علائم بیماری مدت­ ها بعد از برطرف شدن یک آسیب فیزیکی همچنان توسط بیمار گزارش شوند. در اختلال تبدیلی به طور مثال فرد از عوارض فیزیولوژیک متعدد و گوناگون شکایت دارد و ممکن است به پزشکان مختلفی مراجعه کند و یا حتی داروهای مختلف یا حتی مواد مصرف کند.

انواع اختلال های روان تنی
 جسمانی سازی
هیپوکندریاسیس (اضطراب بیماری)
اختلال تبدیلی
مشخصه اختلال روان تنی، تمرکز بر یک یا چند نشانه بدنی است همراه با اضطراب و ناراحتی بارز در مورد نشانه ها که تناسبی با ماهیت یاشدت نشانه بدنی ندارد.

نمونه بسیار رایج اختلال روان تنی، درد شدید است که عوامل روانی در تداوم و یا تشدید آنها نقش دارد بدون اینکه دلیل بدنی و فیزیکی مشخصی داشته باشد.

این اختلال می‌­تواند بر زندگی و روابط بین فردی فرد مبتلا سایه اندازد.

در اختلال اضطراب بیماری (هیپوکندریاسیس) که نوعی از اختلال نشانه های بدنی است، فرد معتقد است دچار یک بیماری جدی است و در مورد آن مضطرب می‌­شود حتی اگر در آن زمان، نشانه بدنی قابل توجهی نداشته باشد.

در نوع دیگر اختلال، به نام اختلال تبدیلی، یک نوع ناکارامدی بدنی، مثل فلج شدن دیده می‌شود که علت مشخصی هم ندارد.

علت اختلالات نشانه بدنی نامعلوم است اما ظاهراً با اختلالات اضطرابی رابطه نزدیکی دارند.

افسردگی اغلب همراه علائم جسمی متعدد است كه نزديكترین تشخيص افتراقی دراين بیماران اختلال جسمانی سازی و اختلال درد می‌باشد.

پژوهش ها نشان می‌دهد که شیوع این اختلال با افسردگی و اضطراب رابطه مستقیم دارد.

بیماران مبتلا به افسردگی اساسی حتی زمانی که تحت درمان برای بیماری طبی هستند شکایت­ های زیادی درباره علائم بدنی دارند.

نشانه جسمانی و اختلالات مرتبط، ریشه های تاریخی دارند و به زمان فروید و روانکاوی قدیم باز می‌گردد.

در آن زمان سعی می­شده موارد غیر عادی به این فرض حل شوند که نشانه ­ها انعکاس دهنده تعارض ­های درونی افراد است.

البته آنها نتوانستند مبنای فیزیولوژیک برای نشانه ها پیدا کنند اما متوجه شده بودند که نشانه ­ها بعد از اینکه فرد هیپنوتیزم می‌­شود و یا تحت درمان روان­کاوی قرار می­گیرد ناپدید می‌­شوند و خب همین تقویت کننده این نظریه بود که مبنای علائم جسمانی روان­شناختی است.

درمان اختلال روان تنی
در حال حاضر نشانه های اضطراب و تحریف­ های شناختی در افکار درمانجویان مبنای ایجاد این اختلال شناخته شده و خب درمان هم بر همین مبنا صورت می‌گیرد.

درمان این اختلالات در طیف وسیعی از فنون اطمینان بخشی و حمایت اجتماعی تا مداخلاتی با هدف کاهش استرس و حذف نفع ثانویه رفتار گسترده است.

متناسب با رویکرد درمانگر روش­ های متنوعی برای درمان اتخاذ می‌شود:

انواع مختلفی از رواندرمانی برای اختلال روان تنی


یک درمانگر روانپویشی با تبعیت از توصیف کلی هیستری توسط فروید سعی خواهد کرد تعارض ­های زیربنایی که با نشانه ­های فرد مرتبط هستند را پیدا کند و آنها را به سطح هوشیاری فرد بیاورد. 
درمانجو با واسطه این فرآیند بینش و خودآگاهی کسب کند و این توانایی را پیدا کند که هیجان های خود را مستقیماً بیان کنند به جای اینکه با جلوه ­های جسمانی آنها را ابراز دارند.

اما درمانگری که رویکرد شناختی-رفتاری دارد سعی می‌کند به درمانجو کمک کند افکاری را که با نشانه ­های جسمانی ارتباط دارد تشخیص بدهد و آنها را تغییر دهد. زیرا در این رویکرد باور بر این است که افراد احساسات معمولی خود را فاجعه آمیز می‌پندارند.
بنابراین به نشانه های جسمانی بیش از حد حساس می­شوند و همین باعث می‌­شود که خیال کنند واقعا بیمار هستند؛ پس درمانگر در این رویکرد کمک می‌کند که درمانجو واکنش ­های بدنی خود را به صورت واقع بینانه تری ارزیابی کند.

 

هیپنوتراپی و مراقبه دو رویکرد دیگر هستند که در درمان اختلال تبدیلی به کار می‌­برند.
درمانگران هیپنوتراپیست از درمانجو می‌خواهند مثلا پای خود را که اظهار می‌­دارند دچار فلج شده حرکت دهند و بعدها با تلقین پس هیپنوتیزمی کمک می‌کند درمانجو این توانایی را به درست آورد که این حرکت را بعد از خروج از وضعیت هیپنوتیزم، حفظ کند.

از آنجایی که علائم این اختلال شباهت های زیادی با سایر مشکلات و بیماری های پزشکی دارد، مراجعه به متخصص مربوطه و پیگیری مراحل تشخیص صحیح و درمان مناسب از اهمیت ویژه ای برخوردار است.

زیرا در غیر این صورت ممکن است درمان های اشتباه و بی فایده انتخاب و صورت گیرند که کمک کننده نخواهند بود.

نویسنده: دکتر پردیس میرمعینی

***
اختلالات سایکوسوماتیک (روان‌تنی)

افکار و هیجان‌های آدمی می‌توانند شیوه واکنش‌‌های بدنی او را تغییر دهند. یکی از واکنش‌های بدنی انسان، بیماری است. ما عموماً توجه‌ای به این مسئله نداریم که برخی از بیماری‌های جسمی مانند زخم معده، بیماری قلبی و عروقی و آسم ممکن است تحت تأثیر افکار و هیجانات قرار گیرند. مطالعات متعددی نشان می‌دهند، بروز برخی از بیماری‌های جسمی و حتی مدت تداوم آنها تحت تأثیر شرایط روانی افراد مبتلا قرار دارد. چنین اختلالاتی، اختلال روان‌تنی یا اختلال سایکوسوماتیک (Psychosomatic) نام دارند و به‌صورت مشکلات جسمی که تحت تأثیر روان قرار دارد یا در شدیدترین حالت، توسط روان آدمی ایجاد می‌شود، تعریف شده‌اند. کلمه Psychosomatic از دو بخش روان (psyche) و بدن (soma) تشکیل شده است. بنابراین بیماری‌های «سایکوسوماتیک» بیماری‌های جسمی هستند که عوامل روانی در شروع و تشدید آنها مؤثرند.

در کنار اختلالات روان‌تنی اختلال دیگری وجود دارد که «اختلال جسمانی شکل» نامیده می‌شود. چیزی که اختلال‌های روان‌تنی را از اختلال‌های جسمانی‌شکل جدا می‌کند این است که در اختلال‌های جسمانی ‌شکل، مشکل جسمانی شناخته ‌شده‌ای وجود ندارد اما در اختلال‌های روان‌تنی، مشکل جسمانی جود دارد به عبارت دیگر بیماری‌های روان‌تنی با نشانه‌های بیماری‌های بدنی شروع می‌شوند، یعنی جسم را درگیر می‌کنند، اما منشاء اصلی آنها مشکلات روانی است.

عوامل روانی می‌توانند تعداد زیادی از دستگاه‌های بدن تحت تأثیر قرار دهند، دستگاه‌هایی نظیر: دستگاه تنفسی، دستگاه قلبی – عروقی، پوست و دستگاه معدی – روده‌ای و اندام‌های حسی. در هر فرد ممکن است تنها یک دستگاه عضوی در برابر تأثیرات روانی آسیب‌پذیر باشد.

 

انواع اختلالات روان‌تنی به لحاظ منشاء

اختلالات روان‌تنی از لحاظ منشاء به سه دسته طبقه بندی می‌شوند:

- دسته اول این اختلالات افرادی را درگیر می‌کند که دارای هر دو علایم روانی و جسمی هستند و این دو نوع علایم در اشتراک با هم عوارض و تداوی بیماری را پیچیده و مشکل می‌کنند.

- دسته دوم در بر‌گیرنده بیمارانی است که اختلال روانی آنها به طور مستقیم به اثر بیماری جسمی یا اثرات درمانی آن بیماری، مرتبط است، مثلا بروز افسردگی در اثر ابتلا به یک بیماری جسمی مانند سرطان و عوراض آن.

- دسته سوم بیماری‌های روان‌تنی، اختلالات شبه جسمی یا «سوماتوفورم» هستند که بیماری‌های روانی در قالب عوارض جسمی بروز می‌کنند. به بیان دیگر، در این دسته، علایم جسمی بیمار مربوط به عوامل روانی بوده و ارتباطی به مشکل جسمی خاصی ندارند.

 

رایج‌ترین اختلالات روان‌تنی

مشکلات دستگاه گوارش (زخم‌های دستگاه گوارش)
کولیت مزمن (تورم روده بزرگ)
 فشارخون
مشکلات تنفسی مثل آسم
 دردهای استخوانی و مفصلی
تورم مفصل یا آرتریت روماتوئید
دردهای ستون فقرات کمردرد
بیماری‌های غدد ترشحی داخلی
باید توجه داشت بیماری‌های جسمی فوق زمانی به عنوان اختلال روان‌تنی در نظر گرفته می‌شوند که منشاء بروز آنها مشکلات جسمی و آسیب‌های جسمی مشخصی نیست. مثلاً فشارخون علت مشخص جسمی ندارد و یا دردهای ستون فقرات ناشی از آسیب فیزیکی به مهره‌ها نیستند.

 

تحقیقات دسته‌ای دیگر از مشکلات را نیز به عنوان اختلالات روان‌تنی در نظر می‌گیرند که عبارت اند از:

- اختلال تبدیلی: در این اختلات علایم جسمی هنگام بروز استرس روانی اتفاق می‌افتند، برخی از فلج‌های موقت، از دست دادن توانایی حرف زدن و ...

- هیپوکندریا: بیماران مبتلا به این اختلال با مشاهده کوچکترین علایم جسمی فکر می‌کنند به بیماری‌های وخیم و خطرناکی مبتلا شده‌اند؛ به عنوان مثال با یک سردرد ساده فکر می‌کنند مبتلا به تومور شده‌اند و این موضوع خود به افزایش اضطراب و شدید شدن و مدام شدن سردرهای آنها منجر می‌شود.

- اختلال جسمانی‌شکل: عموماً بسیاری از سردرد و نشانه‌های روانی مثل خستگی، علایم گوارشی مانند تهوع، استفراغ، درد در ناحیه شکم یا نشانه‌های دیگری مثل درد زمان رابطه جنسی، از دست دادن تمایلات جنسی و تجربه دوره‌های بسیار دردناک عادت ماهیانه از اختلال‌های رایج جسمانی‌اند.

- اختلال درد: بیماران مبتلا معمولاً درگیر دردهای مزمن هستد که این دردها به مشکلات طبی مشخصی مرتبط نیستند. به عنوان مثال دردهایی شدید و مزمن در کمر یا پا تجربه می‌شود و شدت این دردها فعالیت‌های عادی زندگی افراد را مختل می‌کند.

- اختلال بدشکلی بدن: افراد مبتلا به این اختلال  در مورد ظاهر خود بسیار نگران هستند و نقایصی را که در بدنشان موجود نیست تصور می‌کنند وجود دارد. مثلاً با اندکی ریزش مو تصور می‌کنند دچار مشکل طاسی شده‌اند و به شدت نگران می‌شوند.

- سایبرکندریا: در دهه‌های اخیر به واسطه انتشار اطلاعات پزشکی و بیماری‌ها در فضای مجازی و اینترنت، برخی افراد با جستجو در اینترنت و مشاهده اطلاعات پزشکی بیماری‌ها، بسیاری از علایم بیماری‌هایی را در بدن خود تجربه می‌کنند.

 

درمان اختلالات روان‌تنی

درمان اختلالات روان‌تنی عمدتاً به کمک دارو و درمان‌های روانی- رفتاری انجام می‌شود. در فرآیند درمان سعی بر آن است که از میزان فشار روانی فرد کاسته شود و عوامل و علت مشکلات روانی فرد بررسی و از طریق رواندرمانی و کاهش آلام روانی، مشکلات جسمی ثانویه درمان شود.

 بیماری شما ریشه عصبی دارد؛ جمله‌ای که شاید بار‌ها در هنگام مواجهه با درد‌های جسمی، از پزشک خود شنیده باشید. بیماری های روان تنی یا اختلالات سایکوسوماتیک بیماری‌هایی هستند که به علل فیزیکی و عوامل خارجی محدود نمی‌گردد بلکه استرس، اضطراب، به هم ریختگی ذهنی، افسردگی و حتی خستگی شدید در به وجود آمدن این بیماری‌ها نقش مهم و مؤثری را ایفا می‌کنند. فشار‌های روحی به طور ناگهانی و یک دفعه، تأثیر خود را بر سلامت فرد نشان نمی‌دهد؛ بلکه به مرور زمان، فرد را دچار مخاطره می‌کند و باعث بروز بیماری های روان تنی می‌شود. در این مقاله قصد داریم تا در مورد علل، علائم و درمان بیماری روان تنی ( اختلالات سایکوسوماتیک ) به طور کامل توضیح دهیم. 
تماس با مشاور



بیماری های روان تنی
بیماری های روان تنی ( اختلالات سایکوسوماتیک ) در دسته اختلالات اضطرابی قرار می‌گیرند، اما علائم اضطراب به صورت بیماری‌ها و دردهای جسمی بروز پیدا می‌کند که در واقع دارای ریشه و منشأ روانی است. رویکرد‌های متفاوتی در مورد علل بروز مشکلات روان تنی وجود دارد. ولی می‌توان گفت که علت اصلی تمامی این بیماری‌های روان تنی استرس و فشار‌های روانی می‌باشد. برای کسب اطلاعات بیشتر در زمینه اختلالات اضطرابی کلیک کنید.

گروه سنی در معرض آسیب بیماری های روان تنی معمولا در سنین 20 تا 40 سال می‌باشند. از جمله بیمارهای روان تنی می‌توان به بیماری‌های گوارشی، سردرد‌ها، ترش کردن معده، مشکل قند خون، مشکلات تنش عضلانی و کمر درد‌های مزمن، مشکلات پوستی (کهیر، جوش و آکنه)، اشکال در ترشح غدد درون ریز مانند پرکاری و کم کاری‌های تیروئید، مشکلات سردرد‌های میگرنی، بی خوابی‌ها و مشکلانت دستگاه تناسلی و ادراری مانند قاعدگی دردناک و یا فقدان قاعدگی و قطع شدن آن، سرگیجه، خستگی مفرط، تنگی نفس و ... اشاره داشت. در واقع تمام این علائم و دردهای جسمانی به عنوان علادم اضطراب و استرس بروز پیدا می‌کنند. برای کسب اطلاعات بیشتر در زمینه علائم اضطراب کلیک کنید.


گونه‌های مختلف اختلالات سایکوسوماتیک
اختلالات تبدیلی: این نوع از اختلالات روان تنی زمانی رخ می‌دهند که فرد استرس فراوانی را تجربه می‌کند و به تبع آن دچار مشکلات و یا دردهای جسمانی می‌شود. برای مثال مشاهده شده برخی از افرادی که استرس فراوانی از صحبت کردن و سخنرانی دارند، صدای خود را به صورت موقت از دست می‌دهند.

هیپوکندریا: افراد مبتلا به این اختلالات دردها و علائم بسیار جزئی را به بیماری‌های دشوار و ناعلاج نسبت می‌دهند. مثلا فردی که دچار سر درد می‌شود، گمان می‌کند تومور مغزی دارد و استرس ناشی از این باور سر درد او را تشدید می‌کند. اختلال علائم جسمانی نیز به همین صورت است. برای کسب اطلاعات بیشتر از اختلال علائم جسمانی کلیک کنید.

سایبر کندریا: در این اختلال فرد با مطالعه بیماری‌های مختلف در اینترنت و یا جاهای دیگر، تصور می‌کند علائم آن‌ها را در وجود خود دارد. 


برخی از انواع بیماری های روان تنی
1. اختلالات گوارشی از انواع بیماری های روان تنی
زخم‌های گوارشی اغلب به خاطر فرسایش غشاء مخاطی که در قسمت بالای روده باریک قرار دارد، اتفاق می‌افتد. در افرادی که اسید معده بیش از حد ترشح می‌شود و یا دفاع مخاطی ضعیفی وجود دارد، احتمال ابتلا به زخم‌های گوارشی بیشتر است. این اتفاق می‌تواند ارثی باشد؛ همچنین افرادی که دچار ضعف در روده هستند، هنگام مواجهه با شرایط استرس‌زا دچار زخم‌ها و اختلالات گوارشی می‌شوند. تحقیقات بسیاری نشان می‌دهد بروز خشم و اضطراب در افراد، ترشح اسید معده را افزایش می‌دهد و در نتیجه منجر به ایجاد زخم‌های گوارشی می‌شود. بسیاری از افرادی که در مشاغل پر اضطراب مشغول به کار هستند، به زخ معده و معده درد دچار می‌شوند.

2. اختلالات قلبی عروقی از جمله بیماری های روان تنی
اغلب بیماری‌های قلبی عرقی بر اثر تجمع چربی در شریان‌های کرنری اتفاق می‌افتند. گاه گرفتگی رگ‌ها مانع از خون‌رسانی به قلب و در نتیجه منجر به حمله قلبی و مرگ می‌شود. علاوه بر عوامل جسمانی نظیر پیری، سیگار کشیدن، عوامل ارثی، کلسترول و فشار خون بالا، مجموعه‌ای از عوامل روانی که با تیپ شخصیتی A شناخته می‌شود، در بروز بیماری‌های قلبی عروقی نقش دارند. افرادی که دائما نگران هستند، رقابت طلب و جاه‌طلب هستند و خصومت و پرخاشگری زیادی دارند، اغلب مشکلات و دردهای قلبی عروقی را به میزان زیادی تجربه می‌کنند. این اختلالات زمانی شدیدتر می‌شوند که شخصیت‌های تیپ A امکان و مهارت‌های تخلیه خشم خود را نداشته‌باشند.

3. اختلالات تنفسی و به ویژه آسم
از جمله بیماری‌های تنفسی آسم است که در آن مجاری تنفسی به صورت منتشر مسدود و یا تنگ می‌شود. تنگی نفس، سرفه، خس خس کردن از جمله علائم این بیماری است. زمان‌هایی که افراد دچار هیجانات روانی پیچیده و شدید می‌شوند، اغلب به نفس نفس می‌افتند و تنفس برایشان سخت می‌شود. البته آسم تنها به علل روانی محدود نمی‌شود؛ در واقع عوامل روانی و استرس‌ها تشدید کننده‌ی علل جسمانی این بیماری هستند.

4. فشار خون از جمله اختلالات سایکوسوماتیک
فشار خون بر اثر عوامل قلبی کلیوی و غددی اتفاق می‌افتد؛ اما در بسیاری موارد مشاهده شده این بیماری علت جسمانی خاصی ندارد. افرادی که به بیماری فشار خون مبتلا می‌شوند، اغلب در مورد مسائل و مشکلات انعطاف ناپذیرند؛ بسیار کمال‌گرا هستند و به دلیل عدم تطابق توانایی‌ها و خواسته‌هایشان اضطراب و تنش روانی زیادی را تجربه می‌کنند. البته نمی‌توان نقش وراثت را در ابتلا به این بیماری نادیده گرفت اما استرس به میزان زیادی بر تشدید علائم تأثیرگذار است.

5. دردهای ستون فقرات و به ویژه دردهای کمر
علت بروز دردهای ستون فقرات و کمر می‌تواند دیسک، ساییدگی مهره ها، تومورهای نخاع و ستون فقرات باشد؛ این دردها علت عضوی دارند اما نوع دیگری از دردهای مربوط به ستون فقرات که اغلب در مهره‌های اولیه پشت و گردن بروز پیدا می‌کند، منشأ روانی دارند. اغلب افرادی که نمی‌توانند خود را با محیط منطبق کنند و یا توانایی سازگاری هیجانی ندارند، به دردهای گردن و کمر مبتلا می‌شوند. این افراد ممکن است در دراز مدت نشانه‌های خلق پایین را تجربه کنند.

6. مشکلات تیروئید از جمله اختلالات سایکوسوماتیک
در برخی افراد استرس‌های طولانی مدت و یک‌نواخت منجر به بروز پرکاری تیروئید می‌شود. همچنین افرادی که مدام نسبت به مسائل و عقاید دیگران حالت تدافعی داشته و یا نمی‌توانند تعامل و ارتباط مناسبی با محیط پیرامونی خود برقرار کنند، ممکن است مشکلات تیروئیدی را تجربه کنند.

7. اختلالات تغذیه‌ای و خوردن
دو تا از مهم‌ترین بیماری‌های تغذیه‌ای که هر دو علت روانی دارند، پرخوری عصبی و بی‌اشتهایی روانی هستند. بی‌اشتهایی روانی از خود کم‌بینی و احساس اضافه وزن غیر واقعی نشأت می‌گیرد. این افراد گمان می‌کنند بسیار چاق هستند و به صورت مداوم از خوردن امتناع می‌کنند؛ اغلب وزن آن‌ها به نصف وزن طبیعی می رسد.

در پر خوری عصبی نیز فرد تمایل به مصرف بیش از اندازه غذا دارد و مدام در حال خوردن است اما از ترس اضافه وزن با استفاده از روش‌هایی همچون انگشت کردن در حلق، مصرف ملین و مسهل و ورزش‌های بسیار سنگین سعی در دفع موارد غذایی می‌کند. بین پرخوری عصبی و افسردگی ارتباط بسیار نزدیکی وجود دارد. این بیماری‌ها مشکلات فراوانی را برای فرد به وجود می‌آورند و درمان آن‌ها جز از روش‌های روان درمانی و مداخلات تخصصی امکان پذیر نیست.


عوامل تأثیر گذار در بیماری های روان تنی یا اختلالات سایکوسوماتیک
شما باید نسبت به اتفاقاتی که در درونتان رخ می‌دهد، کاملا آگاه باشید و سعی کنید نسبت به کوچک‌ترین تغییری که بی دلیل اتفاق می‌افتد حساس و دقیق شوید. اگر فردی هستید که زود خسته می‌شوید، در تمرکز کافی مشکل دارید، دائما احساس نگرانی و دل شوره دارید که منشأ آن را  نمی‌یابید، یا حتی دائم دچار مشکلات گوارشی با منشأ نامشخص می‌شوید، علت آن می‌تواند روان تنی یا همان عصبی باشد. با استفاده از روش های کنترل استرس این نشانه ها را کاهش دهید.


علت بیمار‌ی های روان تنی
استرس و فشار‌های روانی عامل اصلی ابتلا به بیماری های روان تنی ( اختلالات سایکوسوماتیک ) هستند. پس اگر از آن گونه افراد هستید که یک شغل پر استرس یا موقعیت زندگی پر استرس و پر تنشی دارید و یا خانواده‌ی آشفته و اتفاقات منفی بسیاری در زندگی خانوادگی شما در حال رخ دادن است، بیشتر در معرض ابتلا به بیماری‌های روان تنی قرار خواهید گرفت. هیستری نیز امروزه در کتب تخصصی به عنوان نوع دیگری از بیماری روان تنی شناخته می‌شود. پیشنهاد می‌کنیم مقاله هیستری را مطالعه کنید.

نکته‌ی مهم: علائم روان تنی در کودکان متفاوت است و صرفا نباید به علائم بروز شده در بزرگسالان بسنده کرد. اگر کودک شما  بی قراری‌های ناگهانی در رفتارش دیده می‌شود  به طوری که قبلا سابقه نداشته است، نا آرامی و اختلال در رفتار مانند خراب کردن اشیای دور و اطراف و ... همه‌ی این‌ها می‌تواند یک زنگ خطر برای بروز بیماری‌های روان تنی باشد. در این شرایط مراجعه به یک روان شناس برای بررسی دقیق علت‌ها و تشخیص مناسب ضروری است.


تفاوت میان بیماری‌های جسمی و اختلالات سایکوسوماتیک
بیماری‌های جسمانی بر اثر تغییرات فیزیولوژیکی‌ در بدن، ورود عفونت‌ها، ویروس‌ها و ... رخ می‌دهند و با استفاده از آزمایشات مختلف علت‌های آن قابل تشخیص است؛ اما اغلب بیماری‌های روان تنی علل فیزیولوژیکی ندارند و در آزمایشات نیز علل آن‌ها مشخص نمی‌گردد. اختلالات سایکوسوماتیک برخلاف بیماری‌های جسمانی ارتباط مستقیمی با خلق و خو دارند. در صورتی که در میان اعضای خانواده خود سابقه افسردگی و اضطراب را دارید، لازم است بیشتر احتیاط کنید و مراقب و گوش به زنگ باشید. اغلب بروز بحران و شرایط استرس‌زا علائم بیماری‌های روانی را تشدید می‌کند. برای کسب اطلاعات بیشتر در زمینه علائم افسردگی کلیک کنید.


درمان بیماری‌های روان تنی ( درمان اختلالات سایکوسوماتیک )
درمان بیماری های روان تنی در صورت مراجعه و تشخیص به موقع آسان است. برای درمان بیماری های روان تنی باید ابتدا عامل اصلی به وجود آورنده این بیماری را تشخیص داد. در صورت شدید بودن علائم و شدت بیماری باید علاوه بر استفاده از جلسات مشاوره روانشناسی و روان درمانی از دارو درمانی نیز استفاده کنید. در دارو درمانی از داروهای آرام بخش و ضد افسردگی استفاده می‌گردد. برای اطلاع از انواع داروهای ضد افسردگی کلیک کنید.

زمان مورد نیاز برای درمان این بیماری‌ها بسته به پیگیری و شدت بیماری در فرد متفاوت است. توجه داشته‌باشید که برای درمان بیماری‌هایی که منشأ روانی دارند، از روش‌های روان درمانی استفاده کنید و ابتدا استرس و اضطراب خود را کنترل کنید. مرکز مشاوره روانشناسی حامی هنر زندگی آماده است تا با استفاده از خدمات مشاوره تلفنی و حضوری خود پاسخگوی سوالات شما باشد. شما می‌توانید با دریافت مشاوره کنترل استرس ، عوامل پنهان بروز بیماری را تشخیص داده و درمان نمایید.


روش‌های کنترل اختلالات سایکوسوماتیک
افرادی که دچار این اختلالات می‌شوند، مسلما فشارهای روانی و شرایط بحرانی زیادی را تجربه می‌کنند؛ بنابراین راه کنترل این بیماری‌ها علاوه بر مصرف دارو، می‌تواند ایجاد تغییر در باورها و تفکرات، سبک زندگی و یا کاهش عوامل محیطی پر تنش باشد.

واکنش‌های صحیح و یادگیری مهارت‌ حل مسئله: برخورد منطقی با مشکلات، یادگیری روش‌های کاهش استرس و مسئولیت پذیری در مورد تصمیمات می‌تواند کمک کننده باشد. لازم است زمان‌هایی را به خود استراحت دهید و یا به انجام فعالیت‌های لذت بخش بپردازید. پیشنهاد می‌کنیم در این زمینه مقاله کاهش استرس را مطالعه کنید.

تغییر شرایط محیط زندگی: برای افزایش سلامت روانی و رفع اختلالات سایکوسوماتیک لازم است برخی از شرایط استرس‌زا را تغییر دهید و یا از آن‌ها دوری کنید. بهبود و ارتقای سطح اجتماعی، اقتصادی و ارتباطات میان فردی به شما کمک می‌کند بهتر با استرس‌ها مقابله کنید. 

رفتار درمانی شناختی: با استفاده از این روش بر روی افکار منفی و تحریف آن‌ها کار می‌شود و روش‌های مقابله با استرس به او آموزش داده می‌شود. تکنیک توقف فکر، بلوکه کردن افکار و از بین بردن باورهای غیر واقعی از جمله روش‌های رفتار درمانی شناختی است.
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
کرونا چه خواهد شد؟
بزودی نابود می شود
هرگز از بین نمی رود
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان