کد خبر: ۲۰۷۹۸
تاریخ انتشار: ۱۷ آبان ۱۳۹۹ - ۰۳:۲۹-07 November 2020
مدتی‌ست مباحثۀ فرهنگ‌گرایان و نافرهنگ‌گرایان شکلِ تندِ پرخاش‌جویانه‌ای به خود گرفته است. فرهنگ‌گرایان «ظاهراً» تصور می‌کنند که تغییرِ فرهنگ بر تغییرِ سیاست و اقتصاد اولویت دارد، و نافرهنگ‌گرایان «ظاهراً» به عکسِ آن باور دارند.
 این عصارۀ منازعۀ اخیر است. اما هنوز مقدماتِ بحث روشن نیست و طرفینِ نزاع تصورِ روشنی از مواضعِ یکدیگر ندارند. مفاهیمِ منازعه چندان روشن نیست. از چیستیِ دقیقِ فرهنگ و سیاست و اقتصاد که بگذریم، اساساً مرزِ این سه قلمرو چگونه از هم متمایز می‌شود؟ مراد از «اولویتِ» فرهنگ بر سیاست و اقتصاد یا برعکس چیست؟ اما از این دست پرسش‌های مفهومیِ اولیه که بگذریم، پرسش‌های ناروشن و ابهاماتِ بسیارِ دیگری هم وجود دارد. فقط سه مورد از آن‌ها را مرور می‌کنیم.

1. فرهنگ‌گرایان می‌گویند تا فرهنگ انسان‌ها، یعنی باورها و احساسات و رفتارها و خواسته‌ها (در ادامه، «بارخ»)، عوض نشود، هیچ تغییری در نهادها و ساختارهای سیاسی و اقتصادی رخ نخواهد داد. این سخن به چه معناست؟ مثالی بزنیم. یکی از فعالانِ حقوقِ زن چند سال پیش به نقل از آمارِ دولتی گفته بود که حدودِ 60 درصدِ زنان در ایران خشونتِ خانگی را تجربه می‌کنند. 

فرهنگ‌گرایان ادعا می‌کنند تا بخشی از بارخ‌های انسان‌ها عوض نشود، تغییری در نهادها و ساختارهای ضدزن رخ نخواهد داد. اما اینجا پرسشی مطرح می‌شود: آیا نافرهنگ‌گرایان منکرِ ادعای فرهنگ‌گرایان هستند؟ آیا نافرهنگ‌گرایان می‌گویند که نهادها و ساختارهای نامطوبِ ضدزن ممکن است تغییر کنند، بی آن که در بارخ‌های «هیچ» انسانی تغییری ایجاد شده باشد؟ گمان نمی‌کنم هیچ نافرهنگ‌گرایی با ادعای فرهنگ‌گرایان مخالف باشد. نافرهنگ‌گرایان هم احتمالا می‌پذیرند که برای تغییرِ نهادها و ساختارها باید در بارخ‌های تعدادی از افراد (ولو آن افراد به عددِ انگشتانِ دست باشند) تغییری رخ دهد. اما در این صورت، نزاعِ طرفین دقیقاً بر سر چیست؟ 

2. سخنان و نوشته‌های فرهنگ‌گرایان ابهاماتی دارد که به سوءِفهم‌هایی دامن می‌زند. یکی از این ابهامات به جملاتِ فاقدِ سورِ منطقی (همه، بعضی، هیچ) مربوط می‌شود. یکی از جملاتِ تیپیکالِ فرهنگ‌گرایان را بخوانیم: «روشنفکرِ فرهنگی ... مردم را 75 میلیون گرگی می‌داند که گرفتارِ دولتمردانی بدتر شده‌اند». توجه کنید که واژۀ «مردم» هیچ نور سورِ منطقی (همه یا بعضی) ندارد. همین نوع سخنان است که نافرهنگ‌گرایان را وامی‌دارد که فرهنگ‌گرایان را مجیزگوی قدرت بدانند (چنان که فرهنگ‌گرایان هم نافرهنگ‌گرایان را مجیزگوی مردم می‌دانند). نافرهنگ‌گرایان می‌پرسند آیا در هر رویدادِ اجتماعی (برای نمونه، ماجرای اخیرِ برادرانِ افکاری) باید «تک‌تکِ» ایرانیان را گرگ و در نتیجه مسئول دانست؟

 فرهنگ‌گرایان به‌صراحت چنین سخنی نمی‌گویند، ولی جملاتِ مبهمِ آنان چنین فحوایی را به ذهن متبادر می‌کند. این جملاتِ مبهم به اعتراضاتِ نافرهنگ‌گرایانۀ دیگری هم دامن می‌زنند. در نوشته‌های نافرهنگ‌گرایان به کرات به این اعتراض برمی‌خوریم که آیا باید برای تغییرِ هر قانون، نهاد یا ساختارِ نامطلوب نخست بارخ‌های «مردم» (همۀ مردم؟) را تغییر دهیم؟ از آن جا که چنین چیزی نوعی تعلیق به محال محسوب می‌شود، نافرهنگ‌گرایان به فرهنگ‌گرایان اِشکال می‌کنند که آن‌ها راهِ تغییراتِ اجتماعی را سد می‌کنند. فرهنگ‌گرایان احتمالاً منظورِ دیگری دارند، اما سخنانِ مبهمِ آنان آتشِ نزاع را تندتر کرده است.

3. نافرهنگ‌گرایان اعتراض می‌کنند که برای تغییراتِ فرهنگیِ مطلوبِ فرهنگ‌گرایان چه تعداد از مردم باید دچار تحول شوند؟ فرهنگ‌گرایان در پاسخ می‌گویند که این تعداد از کم‌ترین حد تا بیشترین حد را شامل می‌شود و این پرسش اساساً بی‌اهمیت است. من اعتراضِ نافرهنگ‌گرایان را وارد نمی‌دانم، اما معتقدم اعتراضِ دیگری را می‌توان مطرح کرد. 

پرسشِ مهم‌تر این است که «کدام بارخ‌ها» باید تغییر کنند تا بتوان عاجل‌ترین و حادترین مصائب و بدبختی‌های اجتماعی را از میان برد؟ روشنفکرانِ نافرهنگ‌گرا به دنبالِ جامعه‌ای آزاد و برابر و عادلانه و دموکراتیک‌اند. پرسشِ محوری این است که برای رسیدن به چنین مطلوباتی کدام دسته از بارخ‌ها باید تغییر کنند؟ در همۀ جهان مردم انواعِ بارخ‌های کاذب و نابجا و نادرست و نامطوب دارند. همۀ افراد اصنافِ باورهای کاذب در موردِ کیهان، اتم، اقتصاد، دین، علم، تاریخ، سیاست و ... دارند. اما مسئله تغییرِ همۀ بارخ‌ها نیست. مسئله فقط تغییرِ آن دسته از بارخ‌هاست که مسببِ مصائبِ اجتماعیِ ما هستند. شوربختانه، فرهنگ‌گرایان سخنِ چندانی در پاسخ به این پرسش نمی‌گویند.

نزاعِ فرهنگ‌گرایان و نافرهنگ‌گرایان پیچیده‌تر از آن است که بتوان آن را در یک پستِ تلگرامی فیصله داد. با این همه، نتیجۀ مطالبِ قبلی دست‌کم این است که هنوز ابهامات و پرسش‌های بسیاری ناروشن باقی مانده‌اند.


 آرش جمشیدپور

نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
کرونا چه خواهد شد؟
بزودی نابود می شود
هرگز از بین نمی رود
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان