کد خبر: ۲۰۶۸۳
تاریخ انتشار: ۱۲ آبان ۱۳۹۹ - ۱۴:۱۲-02 November 2020
واژۀ عربی‌شدۀ «یاقوت»، به‌واسطۀ زبان آرامی، برگرفته از واژۀ فارسی میانۀ yākand (نک. MacKenzie 1971, p. 96) یا yākint / yākind (نک. Nyberg 1974, p. 225) است و واژۀ فارسی میانه نیز از واژۀ یونانیِ hyákinthos (نک. Huyse 2002) وام گرفته شده‌‌است.
عصراسلام: واژۀ فارسی میانه با املای «یاکند» به فارسی نو نیز رسیده‌ و در متن‌های کهن به‌ندرت به‌کار رفته‌است. تعریبِ yākand به «یاقوت» چندان طبیعی نیست. زیرا تبدیل واج n به ū توجیه آوایی ندارد. 

برای آنکه بدانیم چگونه ممکن است «یاکند» به «یاقوت» تغییر کند و در این واژه n به ū بدل شود، ناگزیریم به خط پهلَوی مراجعه کنیم. در خط پهلوی واج‌های n و ū با یک حرف نشان داده می‌شود و «یاقوت» حاصل خوانش نادرست همان واژۀ فارسی میانه است (Nyberg 1974, p. 225). روشن است که در فرایند تعریب گاه واج k به q یا /ق/ بدل می‌شود (بسنجید با «ابرکوه» و «ابرقو»).

واژۀ عربی‌شدۀ «یاقوت» دست‌کم از سدۀ چهارم در فارسی به‌کار رفته‌است. در لغت فرس اسدی طوسی (ذیل «یاکند») شاهدی از شاکر بخاری (شاعر قرن چهارم) آمده‌است:
یاکند: «یاقوت» باشد. چنان‌که شاکر بخاری گوید، شعر: کجا¹ تو باشی گردند بی‌خطر خوبان / جَمَست² را چه خطر هرکجا بود یاکند.

۱. کجا: هرکجا.
۲. جمست: جنسی از جواهر زرد بود، اما به سرخی زند (لغت فرس). «جَمَست» عربی‌شدۀ واژۀ «گمست» است.

اینکه در لغت فرس «یاکند» مدخل شده و معنی آن را «یاقوت» نوشته‌اند نشان می‌دهد که در همان دوران نیز «یاکند» واژه‌ای کمابیش کم‌کاربرد بوده و فارسی‌زبانان بیشتر واژۀ «یاقوت» را به‌کار می‌برده‌اند. در تأیید این مدعا باید افزود که «یاقوت» دست‌کم از قرن چهارم شاهدهای بسیار متعدد در فارسی داشته‌است.

تا جایی که نگارنده بررسی کرده‌است، تاکنون هیچ‌یک از ادیبان عرب «یاقوت» را غلط ندانسته‌اند، غافل از آنکه مؤلفان کتاب‌های ویرایش زبانی فارسی حتی تبدیل فتحه به کسره یا برعکس را نیز غلط می‌دانند.


فرهاد قربان‌زاده

منابع:
- Huyse, Philip (2002), "Greece xiii. Greek Loanwords in Middle Iranian Languages”, Encyclopӕdia Iranica, Vol. XI, Fasc. 4, pp. 360-361.
- MacKenzie, David Neil (1971), A Concise Pahlavi Dictionary, Oxford University Press, Oxford.
- Nyberg, Henrik Samuel (1974), A Manual of Pahlavi II, Wiesbaden, Otto Harrassowitz.
- قربان‌زاده، فرهاد (۱۳۹۴)، «نقد و بررسی بخش ریشه‌شناسی مجموعه‌فرهنگ‌های سخن»، مجلۀ فرهنگ‌نویسی، شمارۀ ۹.


کانال علوم وفنون ادبی
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
کرونا چه خواهد شد؟
بزودی نابود می شود
هرگز از بین نمی رود
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان