کد خبر: ۲۰۲۱۴
تاریخ انتشار: ۲۱ مهر ۱۳۹۹ - ۰۵:۴۳-12 October 2020
اجرای حکم شرعی
عصراسلام: برخی فقیهان اجرای "حد" را مربوط به زمان معصوم می‌دانند و در عصر غیبت، حداکثر قائل به "تعزیر" مجرم هستند. 

دو فقیه مهم قرن ششم؛ ابن ادریس حلی و ابن زهره و نیز میرزای قمی و از معاصرین؛ آیت الله سید احمد خوانساری و آیت الله صانعی به این نظر گرایش دارند.

برخلاف مشهور و اکثر فقیهان اجرای احکام شرعیه مانند اعدام را در مورد مجرمان باور دارند. برخی از آنان؛ غیر از روایات، به دو دلیل عقلانی تمسک می‌کنند؛

اولاً؛ احکام اسلام در حکومت دینی باید پیاده شود و از آن جمله اجرای حدود شرعیه در مورد مجرمان است.

ثانیاً؛ اگر حکم شرعی درباره هنجارشکنان پیاده نشود، فحشاء در جامعه افزون و بیشتر می‌شود.

بنا به پذیرش قول مشهور که دلالت بر ضرورت اجرای حدود دارد؛ باید با توجه جمیع جوانب، اقدام شود.

مقدمات ضروری و عقلانی 
 
اول: انگیزه؛ فقط عدالت

در اجرای حدود ملاک باید فقط "عدالت" باشد. چرا که ممکن است در اجراء حدود اغراض دیگری مانند مسایل سیاسی و یا قومی و یا مذهبی و.. مطرح باشد! در آن صورت اجراء‌ حدود انطباق صددرصدی با موازین دینی نخواهد داشت.

پيامبراسلام فرمود: «اقامه حد بهتر از باران چهل صبح است».

امام موسي کاظم(ع) این بیان پیامبر را به خوبی تببین نمودند؛ با استشهاد به آيه «يحيي الارض بعد موتها»(حدید/۱۷)
فرمودند: «خداوند زمين را به وسيله باران زنده نمي‏كند، بلكه مرداني را بر مي‏انگيزاند كه عدالت را زنده كند، سپس زمين به خاطر احياي عدالت زنده مي‏شود».
بعد فرمودند: «يقيناً اجرای حد در راستای اقامه عدالت سودمندتر است از چهل شبانه روز باران . 

- لَیْسَ یُحْیِیهَا بِالْقَطْرِ وَ لَکِنْ یَبْعَثُ اللَّهُ رِجَالًا فَیُحْیُونَ الْعَدْلَ فَتُحْیَا الْأَرْضُ لِإِحْیَاءِ الْعَدْلِ وَ لَإِقَامَهًُْ الْحَدِّ لِلَّهِ أَنْفَعُ فِی الْأَرْضِ مِنَ الْقَطْرِ أَرْبَعِینَ صَبَاحاً»(کافی۱۷۴/۷)

پس در اجرای حدود اولین موضوع عدالت است که از درون دل‌ها شروع می‌شود تا به مواردی به منصه‌ی ظهور می‌رسد و در همه‌ی مراحل رسیدگی به افرادی که جرم قطعی دارند، باید عدالت مد نظر باشد. 

اگر عدالت اجرا شود،به تعبیرامام کاظم ؛زمین زنده می‌شود. اما اگر اجرای حدود با قانون منطبق باشد اما عدالت رعایت نشود، معلوم نیست بتوان برکت آن اجرای حدود را ببینیم !

دوم‌: زمان شناسی

امام علي (ع) فرمودند: «كسي كه نسبت به زمان شناخت داشته باشد، از آمادگي غافل نخواهد ماند ؛ - من عرف الأيام لم يغفل عن الاستعداد».(تحف العقول)

امام صادق(ع) فرمود: «كسي كه به زمان خويش آگاه باشد، لغزش ها و اشتباهات او را احاطه نخواهد كرد ؛ - العالم بزمانه لاتهجم عليه اللوابس» (اصول کافی)

زمان‌شناسی باید نسبت به اجرای قانون وجود داشته باشد. شرایط فردوجامعه باید مدنظر قرار گیرد. زمینه‌هایی که باعث نابهنجاری، قتل و غارتی شده را بررسی کنیم و در فقه در اجرای حدود عجله و شتاب را از ما نخواسته است. قاضی باید به اطمینان برسد و تمام راهکارها را طی کرده باشد.

سوم‌: ترغیب به عفو 

امام علی (ع) در راستای قضاوت های پیامبر (ص) فرمود:... پیامبر طرفین را به صلح دعوت می کرد و آن قدر ادامه می‌‌داد تا صلح می کردند.
یدعوا الخصوم الی الصلح فلایزال بهم حتی یصطلحوا.(وسائل ۲۴۰/۲۷)

امام علی(ع) به مالک:« هرگز از گذشتى پشيمان مشو و از هيچ كيفرى شادمان مباش و در هيچ اقدام تندى كه شايد گريزگاهى بيابى، شتاب مكن. هرگز مباد كه با خود بگويى كه مرا فرمانروايى داده ‏اند، فرمان می دهم و بايد بی ‏درنگ اجرا شود كه اين سياه كننده‏ى دل، ويران‏گر دين و عامل نزديكى به دگرگونی ها و انفجارها است؛

- وَ لَا تَنْدَمَنَّ عَلَى عَفْوٍ وَ لَا تَبْجَحَنَّ بِعُقُوبَةٍ- وَ لَا تُسْرِعَنَّ إِلَى بَادِرَةٍ وَجَدْتَ مِنْهَا مَنْدُوحَةً وَ لَا تَقُولَنَّ إِنِّي مُؤَمَّرٌ آمُرُ فَأُطَاعُ- فَإِنَّ ذَلِكَ إِدْغَالٌ فِي الْقَلْبِ وَ مَنْهَكَةٌ لِلدِّينِ وَ تَقَرُّبٌ مِنَ الْغِيَرِ».(نهج نامه۵۳)

در قرآن آیه ۴۵ مائده در باب قصاص است در آنجا در عین اینکه قصاص را عامل حیات میداند اما سخن از عفو و برادری و نیکی و احسان ، و در نتیجه رحمت خدا دارد ؛
"فمن عفی له من اخیه شی ء فاتباع بالمعروف و اداء الیه باحسان ذلک تخفیف من ربکم".

چهارم‌: دوری قاضیان از قدرت‌ها

از زیبایی‌های "فقه الحقوق" در اسلام؛ تبیین ضرورت استقلال "قاضی وقضاء" است. استقلال بمعنای آزادی از پذیرش هر گونه اعمال نظر از سوی صاحبان قدرت ها و ثروت‌ها می‌باشد.

امام علی(ع) درعهدنامه مالک نوشت:

"منزلت قاضی را چنان کن که هیچ کس ازخواص تودرآن طمع نورزد. تا بدین وسیله قاضی از توطئه آنان نزد تو در امان باشد و او را نزدیک خود بنشان و قضاوت او را امضا و حکمش را اجرا کن و پشتیبان او باش.- اعطه من المنزلة لدیک ما لایطمع فیه غیره.."

پنجم: ضرورت رفتارهای عاطفی بعد از اجرای حکم

در عین اینکه اجرای حدود افکار عمومی را راضی میکند اماممکن است نارسایی‌های عاطفی و روانی ایجادکند.

درنهج البلاغه آمده:
"پیامبراجرای حد مینمودو سپس شخصاً براو نماز می‌خواند".(خ۱۲۷)

امام علی قطع دست میکرد اما تا مدتی از بیت المال برای آن شخص گوشت و روغن می‌داد که بنیه مجرم تحلیل نرود .

اینچنین رفتاری بر عواطف آسیب دیده خود مجرم و خصوصا خانواده بی گناه او تاثیر ژرف دارد‌. نه اینکه بگونه ای اجرای حد شود که نزدیکان آن شخص خودکشی کنند و یا گرفتار بیماری های روانی صعب العلاج شوند!

ششم: بررسی دقیق و مستندات و عدم شتاب زدگی و عجله

حدیث « ادرئوا الحدود بالشبهات» از افتخارات فقه و حقوق اسلام است که طبق مفاد آن؛ قاضی درمقام صدور حکم شرعی، با ورود کمترین و یا کوچکترین شبهه ای باید انشاء حکم را متوقف کند. این نشان از عدم جواز عجله و شتاب در حکم و اجرای آن است.

بیان امام علی (ع) چنین است؛ " از نادانی شخص، عجله کردن پیش از امکان و ازدست دادن امکانات پس از فرصت است. - من الخرق المعاجله قبل الامکان والابعد الفرحة." (نهج ق/۳۶۳)

تعبیراستاد شهید مطهری چنین است که برخی شتاب زدگی هاواقدامات سریع باعث سقوط‌های خُرد کننده خواهد شد. شتاب و بی توجهی در مورد حد شرعی سقوط خطرناک بدنبال دارد!

موانع اجراء

اضطرار:

اضرار آن حالت وادارکننده شخص به کاری می‌باشد. ما تصور کردیم وقتی ازاجرای حدود بحث می‌شود، یعنی بگیریم و ببنیدیم. در حالی که حقوق‌دان‌ها و فقیهان کاملا به زویای این موضوع آشنا هستند. -آیه‌۱۷۳سوره بقره از  افتخارات اسلام است.

آموزه آن آیه، چنین است:

کسانیکه رفتار هنجارشکن و تبهکار قطعی هستند، مورد اجرای حد هستند تا از حقوق دیگران محافظت شود. و آنان باید هزینه‌ی رفتار خود را پرداخت کنند. اما کسانی که در تنگنایی قرار گرفتند و برآن اساس مرتکب جنایتی شدند، درحالیکه ستمکار و تجاوزگر نیستند، درباره‌ی شان اجرای حدود به مانع برمی‌خورد.

زني به دليل اضطرار و نجات از تشنگی شديد، مرتكب عمل زنا شد، عمر می‌خواست حد زنا بر او جاری نمايد، اما امام علي(ع) پس از بررسي، با استناد به آيه ۱۷۳بقره «فمن اضطر غير باغٍ و لاعادٍ» از اجراي حد ممانعت نمود. در اين حال بود كه عمر گفت: «لولا علي لهلك عمر» اگر علی نبود، عمر هلاک شده بود.
(فقیه ۱۲۵/۴)

سرقت در عام المجاعه (سال قحطی) موجب اجراي حد نيست. يعني در شرايط خاص زماني اجراي حد مصلحت ندارد. (وسائل الشیعه باب حد سرقت )

ممانعت از ایجاد خطر افزون‌تر:

این عنوان، تحت قاعده"نفی عسر و حرج" قرارمیگیرد که حکایت از  مشقت میکند.
در حديثی امام علي(ع)فرمود: «كنیز تحت اختیار پیامبرمرتكب گناه شده بود، پيامبر به من دستورداد تاحد را بر او جاری كنم، ولز متوجه شدم اوتازه در عادت نفاس قرار گرفته است، ترسيدم اجراي حد موجب مرگ او شود، لذا حد را اجرا نکردم، و به عرض رسول خدا رساندم»، ‌ايشان ضمن تأييد، فرمودند: «احسنت» ودرنتيجه حد به تأخير افتاد. (ابن قدامه ۳۲۹/۱۲)

توجه به افکارعمومی:

تنگنایی که افکار عمومی می‌تواند در موردحکمی رقم زد به سادگی آن حکم را تحت قاعده "نفی عسر وحرج" است که البته در این مورد حرج مطرح است که بمعنای؛ "تنگنا و محدودیت" قرار داده وآن را رفع می‌کند.

مضاف به اینکه در اجرای حدود الهی به مقتضای عقل باید متوجه شرائط جامعه بود که التهابی ایجاد نشود که در اینصورت گرچه مجرم به سزای خود رسیده باشد اما بازدارندگی در دیگران ایجاد نمیکند و بلکه چه بسا مشکل آفرین هم بشود!

در غزوه بني المُصطلق که جنگ به پایان رسید و خیانت «عبدالله بن ابي» در ایجاد اختلاف و شکاف در میان جبهه خودی روشن شد ، پیامبر اعظم (ص) از کشتن اوپرهیز داشت ودر پاسخ کسانی كه اصرار بر اعدام عبدالله داشتند، فرمودند:

"اگر به قتل او دستور دهم، آنگاه خواهند گفت: محمد بعد از پایان جنگ ، سربازان را مي‏كشد." (سیره ابن هشام‌۷۷۸/۱)

استاد مطهری می‌گوید:

"جهان برای انسان مثل رفیق است. این جهان دارای اخلاقی است و همانطوریکه رفیق واخلاق خاص او را رعایت می‌کنیم،باید اخلاق این جهان هم رعایت کنیم.یک اتصال مرموزی بین انسان‌ها وجود دارد. جامعه‌ی یک پیکر است و هر  پیکر نسبت به عضو خود حساس است."

محاسبه سوء استفاده دشمن:

نکته دیگری که در اجرای حدود می‌تواند تاثیرگذار باشد موارد "ضرری" است. همین که عقل و یا عرف ضرر قابل توجهی را گزارش کند،باعث میشود شرائط اجراء حکم متفاوت شود.

دشمن، دشمن است ودنبال بهانه برای ضربه است. چه زیباست که در عین قطع دست تبهکاران از ظلم و جنایت، به جنجال آفرینی آنان هم توجه شود.

این روش امام علی(ع)است که فرمود:
«من هيچ حدي رادرسرزمين دشمن اجرا نمي‏كنم،زيرا مي‏ترسم آن شخص غيرتی شده وبه دشمن ملحق گردد.

- لا اقيم علی أحدحدا بارض العدو حتی يخرج منها،لئلاتلحقه الحمية فيلحق بالعدو»(علل۵۴۵/۱)

چکیده سخن:

در "تشریع" یعنی اصل شرعی بودن "حدود" هیچ تریدی نیست . اما در چگونگی اجرای آن باید به مواردی نظیر اضطرار ، افکار عمومی و سو استفاده‌ی دشمن که حکایت از زمان شناسی می‌کند توجه شود . 

اجرای حدود به معنای خشنونت ورزی و انتقام نیست تا سلیقه ای عمل شود ، بلکه اجرای حدود باید نقطه عدل کامل باشد.

هادی سروش
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
کرونا چه خواهد شد؟
بزودی نابود می شود
هرگز از بین نمی رود
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان