کد خبر: ۱۹۹۲۹
تاریخ انتشار: ۰۹ مهر ۱۳۹۹ - ۲۳:۱۹-30 September 2020
این جنگ یکی از معدود جنگ‌های تاریخ معاصر جهان است که ریشه‌هایش به بیش از دویست سال پیش برمی‌گردد.
عصراسلام: ریشه‌ی جنگ را شاید بشود در عهدنامه‌های گلستان و ترکمانچای دنبال کرد. از جایی‌که با شکست ایران از روسیه‌، قفقاز برای همیشه جدا شد.

قفقازیه همیشه برای ایرانی‌ها سرزمینی مناقشه‌برانگیز بود. برای تسلط بر آن منطقه‌ی استراتژیک در طول دو هزار سال ایران بارها درگیر جنگ شد و منطقه به‌طور مداوم بین قدرت‌های جهانی از روم و بیزانس و عثمانی گرفته تا ایران و روسیه دست به دست شد.

جنگ‌های بیست‌ساله‌ی قاجار و روسیه برای همیشه دست ایران را از منطقه کوتاه کرد. نتیجه‌ی بلندمدت جنگ تغییر بافت جمعیتی منطقه‌ی قره‌باغ بود. پیش از آن این منطقه اکثریتی ترک-تاتار چادرنشین و مسلمان داشت. اما پس از حملات عثمانی به ارمنستان،ارامنه به مرور جایگزین بومیان قره‌باغ شدند.

نسل‌کشی ارامنه توسط دولت عثمانی و سپس «ترکان جوان» در اوایل قرن بیستم باعث کوچ تعداد بیشتری ارمنی به قره‌باغ شد. تا جایی‌که ارامنه بیش از نود درصد جمعیت منطقه را تشکیل ‌دادند. اما نشانی از اوضاع متشنج هنوز دیده نمی‌شد گرچه آتش زیر خاکستر روشن بود.

ارامنه، ترک‌ها، تاتارها، گرجی‌ها و ایرانی‌ها در قفقاز در آشتی و مسالمت با هم زندگی می‌کردند. قفقاز حتی یکی از مهمترین مراکز آگاهی‌بخشی ایرانی‌ها بود و بسیاری از چهره‌های شاخص انقلاب مشروطه یا اهل قفقاز بودند و یا مدتی را در آن‌جا سر کردند.

حیدرخان عمواوغلی شخصیت برجسته‌ی مشروطه و بنیان‌گذار حزب کمونیست ایران، یپرم‌خان فرمانده‌ی قوای ارمنی در مقاومت تبریز و میرزا فتحعلی آخوندزاده ادیب برجسته‌ی دوران قاجار که تاثیر عمیقی بر جنبش مشروطه داشت از آن جمله‌اند.

بحران قره‌باغ پس از فروپاشی روسیه‌ و استقلال کشورهای قفقاز شروع شد. سال ۱۹۱۸ با ورود نیروهای عثمانی به منطقه کفه‌ی ترازو به‌نفع آذربایجان چرخید که ادعای مالکیت بر قره‌باغ را داشت. پس از قتل‌عام ارمنی‌های ساکن باکو، نیروهای عثمانی با ارامنه صلح کردند و عثمانی‌ها وارد شوشی شدند.

اما برخلاف قول‌و قرارهای قبلی دست به بازداشت فعالان ارمنی زدند و تلاش کردند بر دیگر مناطق قره‌باغ چیره شوند. ارامنه مقاومت کردند و گروه‌های فدایی ارمنی تشکیل شد. مقاومت جانانه‌ای بود اما بی‌نتیجه. عثمانی‌ها در ادامه‌ی پاکسازی قومی خود وارد نخجوان شدند و دست به کشتار زدند.

‏جنگ سارداراباد در ۴۰ کیلومتری غرب ایروان بازی را تغییر داد. ارامنه توانستند قوای قدرتمند عثمانی را شکست دهند و بلافاصله پس از آن کشور مستقل ارمنستان اعلام موجودیت کرد. نخجوان جزئی از خاک ارمنستان مستقلشد. با این‌حال دولت‌های منطقه عمری کوتاه داشتند.

ارتش سرخ شوروی یک به یک کشورهای قفقاز را تسخیر کرد. گرجستان، آذربایجان و سرانجام ارمنستان. هم زمان با ورود شوروی به ارمنستان و تسلیم کشور، در مرزهای غربی، جمهوری تازه تاسیس ترکیه با رهبری مصطفی کمال آتاتورک با یورش به ارمنستان بخش‌های وسیعی از جمله نخجوان را تسخیر کرد.

ترکیه از متحدان منطقه‌ای شوروی بود. شوروی در اوایل کار تلاش می‌کرد کشورهای همسایه را با خود دشمن نکند. پیش از آن‌هم با خارج کردن نیروهای خود از گیلان و مازندران و دست برداشتن از حمایت از میرزا کوچک‌خان جنگلی، حسن نیت خود را به ایران نشان داده بود.

بنابراین مذاکرات صلح به‌نفع ترک‌ها پیش رفت. تقریبا تمام مناطق اشغالی به‌جز نخجوان به خاک ترکیه ملحق شد. نتیجه‌ی پیمان صلح، زخمی کاری بر پیکر ملت ارمنی بود،‌چون کوه مقدس آرارات که نماد هویت و فرهنگ ارامنه است در چند کیلومتری آن سوی مرز قرار گرفت و از دسترس ارمنی‌ها خارج شد.

با این‌حال داستان قره‌باغ تمام نشد. ابتدا دولت جمهوری آذربایجان اعلام کرد قره‌باغ به ارمنستان تعلق دارد، ولی با بالا گرفتن مخالفت‌های داخلی و فشار مسکو، آذربایجان از این تصمیم منصرف شد و قره‌باغ با وجود این‌که تقریبا تمام ساکنان آن ارمنی بودند به جمهوری آذربایجان الحاق شد.

هدف دولت مرکزی شوروی از این اقدام هرچه که بود زخم قره‌باغ را باز نگه داشت. هر دو کشور مدعی این منطقه بودند اما زیر سایه‌ی دولت کمونیست، احتمالا جرات دست‌درازی و نبرد نداشتند. با این‌حال هم زمان با پایان دوران وحشت استالینی، ارامنه دوباره به یاد منطقه‌ی از دست رفته افتادند.

اواسط دهه‌ی شصت میلادی و در دوران خروشچف فعالیت‌های سیاسی ارامنه برای بازپس‌گیری قره‌باغ شروع شد. فعالیتی که برای دو دهه ادامه داشت. سال ۱۹۸۷ تقریبا تمام ساکنان بالغ قره‌باغ طوماری را امضا کردند و از گورباچف خواستند قره‌باغ به ارمنستان ملحق شود.

تظاهرات بزرگ ۱۳ فوریه‌ی ۱۹۸۸ در ایروان یک تلاش دیگر بود که از طرف حزب کمونیست حاکم بر شوروی نادیده گرفته شد. اما بحران بالا گرفته بود، حاکمان کمونیست آتش را نمی‌دیدند و هنوز شوروی پابرجا بود که نبرد نظامی و مقاومت در منطقه شروع شد. جنگی که تا همین امروز هم ادامه دارد.

امید کشتکار
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
کرونا چه خواهد شد؟
بزودی نابود می شود
هرگز از بین نمی رود
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان