کد خبر: ۱۹۸۳۲
تاریخ انتشار: ۰۶ مهر ۱۳۹۹ - ۱۱:۴۸-27 September 2020
لهجهٔ تهرانی به شکل کنونی از زمان قاجار به وجود آمده ‌است و با لهجهٔ اهالی بومی تهران تفاوت دارد.
عصراسلام: لهجهٔ قدیم تهرانی هنوز هم در مناطقی مانند شمیران و دماوند وجود دارد. هرچند که در معرض فراموشی است.

تهران در تقسیمات کشوری قدیم و پیش از این که پایتخت ایران شود از ملحقات شهر تاریخی ری بوده‌است؛ بنابراین گویش مردم این شهر نیز از شعب گویش راجی یا رازی، همان زبانی که از زبان پهلوی منشعب و در شمال و شمال غربی و مغرب و جنوب ایران رواج داشته بوده‌است. 

به تصریح شمس قیس رازی زبان مردم شهر ری و از جمله تهران، حد فاصل زبان دری مشرق و زبان پهلوی مغرب و جنوب ایران محسوب می‌گردیده‌است. امروزه از این گویش اثری بر جای نمانده‌است. این گویش در زبان چند نسل پیش مردم روستائیان مناطق دولاب و شمیران و کن و سولقان شنیده می‌شد.

روند شکل‌گیری:

از قدیم‌ترین روزها در تهران لهجهٔ قدیم تهرانی رایج بوده که نزدیک به لهجهٔ رازی یعنی منسوب به ری بوده‌است؛ چون این لهجه در شمال ری بوده، به لهجه‌های لواسانی یا همان گویش قصران نزدیک بوده و در واقع بین رازی و مازندرانی بوده و بسیاری از واژه‌های مازندرانی در این گویش وجود داشته‌است.

با تبدیل تهران به شهر توسط شاه تهماسب یکم فقط یک‌پنجم روستای تهران در شهر واقع شد و بقیهٔ شهر باغ و زمین بایر بود ! در این دوران مردم مختلف و به‌خصوص نظامی‌ها به تهران مهاجرت کردند تا این‌که در دوران نادرشاه افشار،تهران یک پادگان نظامی شده بود. 

لهجه‌های این مهاجران با گویش روستای ری ادغام شد. پس از پایتخت شدن تهران توسط آغامحمدخان قاجار مهاجرت به تهران و اقامت در آن سرعت پیدا کرد و بسیاری از اقلیت‌های قومی و مذهبی به تهران آمدند.تبعید طایفهٔ زند به تهران توسط آغامحمدخان و اثرگذاری لهجهٔ شیرازی را هم نمی‌توان در این گویش بی‌تأثیر دانست.

ایجاد منصب دیوان در زمان فتحعلی‌شاه اتفاق مهمی دراین تحولات بود. پس از آن، تفرشی‌ها و آشتیانی‌ها مناصب مهم حکومتی را بر عهده گرفتند. به این ترتیب، دو نوع زبان شایع شد «زبان قلمی» و «زبان شمشیری».حاصل اختلاط این دو زبان،لهجه‌ای است که امروزه در تهران رایج است.پس دوستان تهرانی طعم ادبیّات (عزیززاده) بدانند که به هیچ‌وجه نمی‌توان این گویش را تهرانی خالص نامید!

ویژگی‌های تلفظ:

تبدیل «ان» «ام» در اغلب واژه:

تهرانی> تهرونی 
خانه ← خونه
جان ← جون
آرام ← آروم
داماد ← دوماد
ماند ← موند
آقایان← آقایون

استثنا در واژگان کوتاهتر با تخفیف آن، رایج و نوتر؛ مِن جمله اکثر جمع‌ها با «ان» جاری‌است.

در لهجهٔ تهرانی کسره برخی اوقات به صورت «ی» تلفظ می‌شود:

شکر ← شیکر
کشمش ← کیشمیش
بلیت ← بیلیت
جگر ← جیگر
شلنگ ← شیلنگ

بسیاری اوقات حرف آخر برخی واژه‌ها در هنگام استفاده در جمله حذف می‌شود؛ مثال:

اون خونه نیس = او در خانه نیست
هنو نرفتی= هنوز نرفتی
یا: هنو (هنوز) باور ندارم رفتن تو 
دست خاک سرد سپردم تن تو

تغییر شکل و ادای برخی کلمات، مثل:

مچاله->موچوله
تشک --> دشک
باز-->وا
ایستادم-->واسادم
نمی‌ایستادم-->وانمیسادم
صبحانه-->صبونه

و در پایان، ویژگی‌های فارسی کهن در لهجه تهرانی:بسیاری ازخاصیت‌هایی که به عنوان خصوصیات لهجهٔ تهرانی به‌شمار می‌آوریم در آثار متقدم فارسی به‌وفور یافت می‌شود ولی بعدها بسامد آن‌ها کم شده‌است یا حتی شاید یکسره منسوخ شده‌اند و الان می‌انگاریم که ویژگی خاص لهجهٔ تهرانی‌است؛مِن جمله استعمال"ش"فاعلی:

مثلاً گاه در لهجهٔ تهرانی می‌گوییم «فلانی این کار را کردش» در حالی که در فارسی رسمی همواره می‌گوییم «کرد».در شاهنامه هم"ش فاعلی"بسیار به کار رفته‌است یا در ویس و رامین.

مثالی دیگر؛ ادا کردن شناسهٔ سوم شخص جمع به تخفیف"د".«کردن» به جای «کردند». به عنوان مثال در تاریخ بلعمی هم چنین چیزی دیده می‌شود (و البته آثار دیگر متقدمان). یا ترکیبی چون «علی، سرش درد می‌کند» که در آن اول رکن (مثلاً مضاف‌الیه) ذکر می‌شود و بار دیگر در جای اصلی با ضمیر ادا می‌شود (که در واقع بدل محسوب می‌شود) در ادبیّات فارسی کاملاً سابقه دارد. هم در شاهنامه آمده‌است و هم در آثار دیگر مثل غزلیات سعدی.مثلا آن جا که سعدی می‌گوید:

تطاولی که تو کردی به دوستی با من
من «آن» به دشمن خونخوار خویش نپسندم

اول کل رکن (در اینجا مفعول) را آورده‌است و بعد یک بار دیگر با «آن» به آن اشاره کرده‌است. یا در جای دیگر می‌گوید:

باز می‌بینم و دریا نه پدیدست کرانش
یعنی کرانِ دریا پدید نیست.


برگرفته از کتاب:"لهجه ی تهرانی" اثر: "لازار ساموئیلوویچ پی سیکوف"
تهیّه و تدوین از: محمّد عزیززاده 
کانال علوم وفنون ادبی
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
کرونا چه خواهد شد؟
بزودی نابود می شود
هرگز از بین نمی رود
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان