کد خبر: ۱۹۸۰۲
تاریخ انتشار: ۰۴ مهر ۱۳۹۹ - ۱۸:۵۸-25 September 2020
کلنل فضل‌الله‌خان آق‌اولی (زادهٔ ۱۲۶۵ - درگذشتهٔ ۱ فروردین ۱۲۹۹) افسر ژاندارمری بود. او فرزند امان‌الله‌خانِ طبیب و نوهٔ دختری دکتر باقرخان سیاح سپانلو (پزشک مظفرالدین‌شاه) بود.
عصراسلام: پس از تحصیلات مقدماتی به فرانسه رفت. در زمان مستشاری مورگان شوستر وارد خدمت در ژاندارمری کل کشور شد. با شروع جنگ جهانی اول و رفتن افسران سوئدی، کلنل آق‌اولی مأمور خدمت در ژاندارمری یزد شده و مدتی در استان‌های دیگر از جمله مازندران به خدمت مشغول شد. 

در سال ۱۲۹۸ ، یک هیئت چهارده نفری از سوی دولت ایران مأمور شد تا در کمیسیون نظامی قرارداد ۱۹۱۹ شرکت کرده و تعداد ضرورت صاحب‌منصبان و ذخائر و مهمات و خلاصه عِده و عُدهٔ لازم برای تشکیل قوهٔ متحدالشکل را بررسی کنند. کلنل فضل‌الله‌خان یکی از اعضای ایرانی این کمیسیون بود.

روزنامهٔ رعد به صاحب‌امتیازی سیدضیاءالدین طباطبایی، در شمارهٔ ۱۱ فروردین ۱۲۹۹، خبر خودکشی فضل‌الله‌خان را این‌چنین منعکس کرده‌است:

«کلنل فضل‌الله‌خان روز یکشنبه اول فروردین‌ماه در منزل کلنل منوچهرخان دعوت داشتند و پس از صرف ناهار و بازگشت به منزل، به اندرون خودشان رفته، خانوادهٔ خود را ملاقات و مبلغی به‌عنوان عیدی به آن‌ها داده و آن‌ها را از اتاق خارج می‌نمایند و در این موقع که یک ساعت و نیم از ظهر گذشته بود، برونینگ را پشت گوش خود گذارده، گلوله را خالی و از طرف چپ صورت خارج شده، فوراً دارفانی را وداع می‌گویند.»

شایع شد که فضل‌الله‌خان از انعقاد قرارداد ۱۹۱۹ ناراضی بود و تحمل نمی‌کرد که افسران ایرانی زیردست افسران انگلیسی باشند. این بود که در روز یکم فروردین ۱۲۹۹، به‌جای حضور در مراسم سلام نوروزی شاه و پس از نگارش نامه‌ای، خودکشی کرد. انتحار کلنل فضل‌الله‌خان در آن روزها موجب سر و صداهای زیادی شد و در به‌هم‌خوردن قرارداد نقش زیادی داشت. 

                                             

از سوی دیگر گفته شده که انگیزهٔ واقعی خودکشی کلنل فضل‌الله‌خان هرگز روشن نشده و با توجه به مخالفت گسترده و فزاینده‌ای که با قرارداد ۱۹۱۹ وجود داشت، باور عموم بر آن قرار گرفت که کلنل فضل‌الله‌خان در مخالفت با شرایط قرارداد و در اثر فشار اجانب و پرخاش وزیر جنگ خودکشی کرده است.

متن قرارداد ۱۹۱۹ ایران و انگلیس‏

نظر بر وابط محکمه دوستی و مودت که از سابق بین دولتین‏ ایران و انگلیس موجود بوده است و نظر باعتقاد کامل به اینکه‏ مسلما منافع مشترکه و اساسی هر دو دولت در آتیه تحکیم و تثبیت‏ این روابط را برای طرفین الزام می‌نماید و نظر بلزوم تهیه‏ وسایل ترقی و سعادت ایران به حد اعلی بین دولت ایران از یک‏ طرف و وزیر مختار اعلیحضرت پادشاه انگلستان بنمایند که از دولت خود از طرف دیگر مواد ذیل مقرر می‌شود:

۱-  دولت انگلستان با قاطعیت هر چه تمام‌تر تعهداتی را که مکررا در سابق برای احترام مطلق استقلال و تمامیت ایران کرده است، تکرار می‌کند.

۲- دولت انگلستان خدمات هر عده مستشار متخصص را که برای لزوم استخدام آنها در ادارات مختلفه بین دولتین توافق حاصل شود به خرج دولت ایران تهیه خواهد کرد.

۳- دولت انگلیس به خرج دولت ایران صاحب‌منصبان، ذخایر و مهمات جدید را برای تشکیل قوه متحدالشکل که دولت ایران ایجاد آن را برای حفظ نظم در دامنه سرحدات در نظر دارد، تهیه خواهد کرد.

۴- برای تهیه وسایل نقدی لازم به جهت اصلاحات مذکور در ماده دو و سه این قرارداد، دولت انگلیس حاضر است یک قرض کافی برای دولت ایران تهیه یا ترتیب آن را دهد.

۵- دولت انگلستان با تصدیق کامل احتیاجات فوری دولت ایران به ترقی وسایل حمل‌ونقل که موجب تامین و توسعه می‌باشد حاضر است با دولت ایران موافقت کرده و اقدامات مشترکه ایران و انگلیس راجع به تامین حفظ راه‌آهن یا اقسام دیگر وسایل نقلیه تشویق کند.
۶- دولتین توافق می‌کنند در باب تعیین متخصصان برای تشکیل کمیته، که تعرفه گمرکی را مراجعه و تجدیدنظر کرده و با منافع حقه مملکت و تمهید و توسعه وسایل ترقی آن تطبیق نماید. طبق این موارد در نظام آینده ایران وزرای ایرانی در هر وزارتخانه‌ای که بودند مستشاری بالای سر خود داشتند که از اوامر او نمی‌توانستند سرپیچی کنند و در صورت بروز اختلاف میان وزیر و مستشار به نحوی یکی از آنها باید کنار برود.

ترس و هراس خیانتكاران از خشم ملت

در امضای قرارداد ننگین ۱۹۱۹ سه تن از وزرا كه از رجال باسابقه ایرانی بودند، دست داشتند.

این افراد عبارتند از: نخست وزیر (وثوق‌الدوله)؛ وزیر خارجه (شاهزاده فیروز میرزا نصرت‌الدوله)؛ وزیر دارائی (شاهزاده اكبر میزا صارم الدوله).

 وزرای سه‌گانه كه این قرارداد را از جانب ایران امضا كرده بودند (حتی بی‌آنكه اعضای دیگر كابینه را از جریان مذاكرات مطلع سازند) هر سه از عاقبت خود بیمناك بودند و می‌ترسیدند كه پیش از تصویب قرارداد در مجلس، انقلابی در ایران رخ دهد و زمام حكومت از دستشان خارج شود كه در آن صورت (همچنان كه خودشان می‌دانستند) رهائی از دست چنین حكومتی برای هیچ كدامشان امكان‌پذیر نبود. از این جهت، برای رهایی از كیفری كه احتمال می‌رفت دامن گیرشان شود، دو امتیاز اساسی از دولت بریتانیا می‌خواستند:

۱- تضمین نامه‌ی كتبی از طرف دولت برتانیا كه اگر در نتیجه‌ی بسته شدن قرارداد شورشی در ایران برپا خاست و حكومت وثوق‌الدوله سقوط كرد دولت انگلیس هر سه وزیر عاقد قرارداد را در یكی از مستملكات خود به عنوان پناهنده‌ی سیاسی بپذیرد.

۲- به هر كدام از این پناهندگان سیاسی در طول مدت تبعید ( كه ممكن بود تا آخر عمرشان طول بكشد) حقوقی برابر عایدات شخصی آنها در ایران پرداخت شود كه بتوانند بقیه عمر را در رفاه و آسایش بسر برند.

وزیر مختار بریتانیا در تهران، قسمت اول این تقاضا را قبول و تضمین‌نامه‌ای به شرح زیر تسلیم هریك از وزرای سه گانه كرد:

«عالیجناب برحسب اجازه‌ای كه از طرف حكومت اعلی حضرت پادشاه انگلستان به دوستدار داده شده است، با كمال خوشوقتی به اطلاع می‌رسانم كه با توجه به قراردادی كه همین امروز - نهم اوت ۱۹۱۹ میان دولتین بریتانیای كبیر و ایران بسته شد، حكومت اعلی حضرت پادشاه انگلستان آماده است در صورت احتیاج به وسیله‌‌ی مقامات سفارت انگلیس در تهران از شما پشتیبانی كند و اگر لازم شد آن عالیجناب را در یكی از سرزمین‌های متعلق به امپراطوری بریتانیا به عنوان پناهنده‌ سیاسی بپذیرد.
با احترامات: پرسی.ز.كاكس

نسبت به تقاضای دیگر این سه وزیر كه در عرض دوران پناهندگی در خارجه، مواجبی معادل درآمد هنگفت املاكشان در تهران، اصفهان یا همدان دریافت كنند، جواب صریح رد داده شد.


گورگردی، مشرق
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
کرونا چه خواهد شد؟
بزودی نابود می شود
هرگز از بین نمی رود
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان