کد خبر: ۱۹۵۹۲
تاریخ انتشار: ۲۷ شهريور ۱۳۹۹ - ۱۳:۵۱-17 September 2020
‍ "محمد ابراهیم خان صدیق خلوت" ملقب به چرتی که بود؟
عصراسلام: محمد ابراهیم خان صدیق خلوت از درباریانی بود که همیشه چرت میزد و به او لقب "چرتی" داده بودند. روزی وسط مهمانی خوابش برد و ناصرالدین شاه دستور داد که این عکس را از او بگیرند.

وی از شطرنج بازان حرفه‌ای دوره قاجار و دربار ناصری بود. معروف است که ناصرالدین شاه با ایشان شطرنج بازی میکرد و صدیق خلوت که می‌دانست شاه حریفش نیست در آخرین لحظات مات کردنِ شاه، چشمانش را بسته و خود را به خواب و چرت میزد و به همین لقب چرتی نیز در تاریخ معروف شد!

پیشینه شطرنج در ایران و جهان 

شطرنج یکی از قدیمی‌ترین بازهای فکری می باشد و تاریخچه شطرنج به حدود ۱۵۰۰ سال قبل بر می گردد و بر سر این موضوع که این بازی اختراع کدام کشور بوده است، اختلاف وجود دارد.

این بازی از هند وارد ایران شد و تاریخچه شطرنج در ایران مربوط به سال ۶۰۰ و در دوره ساسانیان می باشد. شطرنج از جمله بازی های بود که اشراف و شاهزاده ها آموزش می دیدند و به آن چترنگ گفته می شد. بعد از حمله اعراب، نام این بازی در ایران به شطرنج تغییر یافت.

این تغییرات تنها مربوط به نام این بازی نمی شد، بلکه بعضی از قوانین بازی آن نیز دستخوش تغییر قرار گرفت و هنگامی که مهره ها به سمت مهره شاه مقابل حمله ور می شدند، لفظ شاه را به کار می بردند و همچنین وقتی که شاه راهی برای فرار نداشت، کلمه «مات» مورد استفاده قرار می گرفت به این معنا که شاه بی دفاع می باشد. مات واژه ای بود که به دیگر سرزمین ها نیز راه پیدا کرد.

در یکی از قدیمی ترین نوشته های مکتوب ایرانیان و یا حتی جهان تحت عنوان «کارنامه اردشیر بابکان» آشکارا به بازی شطرنج اشاره شده است که این عبارت می باشد:

«اردشیر به فر خدای در چوگان، سواری، چترنگ و شکار برتری یافت.»

بر اساس وجود همین سند قدیمی است که برخی اعتقاد دارند که ایرانیان مخترع شطرنج بوده‌اند.

پیدایش شطرنج در جهان اسلام

بعد از پیروزی سپاهیان مسلمان عرب بر ایرانیان در طی سال های ۶۳۸ تا ۶۵۱ میلادی، اغلب پارسیان به دین اسلام گرویدند و در این بین، بخشی از ویژگی ها و فرهنگ ایرانیان در بین اعراب رواج پیدا کرد.

چترنگ(به زبان ایرانیان باستان) یکی از بازی های بود که با تغییر نام به شطرنج (به دلیل نبود دو حرف گ و چ در الفبای عربی) به جهان اسلام وارد شد و در دوران حکومت عباسی، یکی از محبوب ترین بازها به شمار می رفت و اشراف علاقه زیادی به انجام این بازی داشتند. ابونعم و جابر کوفی از شطرنج بازان مشهور دوران خلافت عباسی بوده اند و همچنین العدلی، الرازی و ابوبکر صولی از زبردست ترین و نامی ترین شطرنج بازان عصر اسلامی به شمار می رفتند.

تاریخچه شطرنج در اروپا

این بازی که مخصوص شاهزادگان و طبقه اشراف بود به واسطه پیروزی مسلمانان در جنگ با روم شرقی، وارد اروپا شد. در آنجا نیز این بازی مختص اشراف زادگان بود و البته تغییراتی را در این بازی به وجود آوردند. تا قبل از عصر حاضر، عموم مردم به شطرنج دسترسی نداشتند، این تغییرات به صورت زیر در این بازی اعمال شد:

*پیاده ها می توانستند در اولین حرکت خود، یک خانه را در جا بزنند.

*شاه این اجازه را داشت که فقط یک بار در هنگام بازی، دو خانه شطرنج را به صورت یک جا به حرکت درآید.

نکته: این قانون بعدا برای مهره قلعه اجرا شد.

*وزیر می توانست حرکت بیشتری داشته باشد. البته اروپایی‌ها به مهره وزیر، ملکه می گفتند.

روایت های متعدد در رابطه با پیشینه شطرنج

شاهنامه فردوسی، ادبیات اسلامی، ادبیات هندی و حکیم آلفونسوس در رابطه با تاریخچه شطرنج روایت های متفاوتی عرضه داشته اند که هر یک از این روایت ها به شرح زیر می باشد.

شاهنامه فردوسی

در شاهنامه فردوسی در دو بخش در مورد شطرنج صحبت به میان آمده است.

یکی از حکمرانان هند به نام «دیورسام» در دوران حکومت خسرو انوشیروان،فرستاده ای را  به همراه هدایایی گرانبها راهی دربار ایران می کند و همچنین صفحه چوبی بازی شطرنج و مهره های از جنس زمرد و عاج به شاه ایران هدیه می دهد و به پادشاه عرضه می دارد:

ای شاهِ شاهان! من از سویِ شهریارِ هند بدین کار گمارده شُدَم تا شما را بگویم آنچه را که از شهریارم شنیده‌ام. شهریارِ ما گفت که هیچ برتری نیست مگر به دانش و خِرَد و اینک که شما خود را از ما برتر می‌دانید، پس بایسته است که دانشِ شما نیز از دانشِ ما افزون باشد. اینک ما این شطرنج را به سویِ شما فرستادیم تا شما روش و شیوه آن را – چنان‌ که هست- بازیابید؛ اگر از این کار فرومانید، آنگاه باید ساو و باج بر ما بفرستید و اگر توانستید، آنگاه ما باج گزارِ شما خواهیم بود.

بعد از این گفتگو، وزیر انوشیروان و بزرگمهر نحوه بازی کردن با آن را فرا می گیرند و بدین ترتیب ایرانیان بر هندوان پیروز می گردند.

در یکی دیگر از داستان های شاهنامه فردوسی آمده است که پسر نای هندی به نام «طلحند» برای رسیدن به مقام پادشاهی در جنگ با «گَو پسر عمو و برادر امی» مُرد، مادر طلحند در غم کشته شدن پسرش، افسرده شد، به همین خاطر عده ای از دانشمندان برای خارج کردن مادر طلحنداز این حالت و همچنین به نمایش گذاشتن آرایش جنگی که طلحند در آن کشته شد، این بازی را ابداع کردند.

در شاهنامه ابومنصور عبدالملک ثعالبی، این داستان نقل شده است.

ادبیات اسلامی

یکی از تاریخ نگاران مسلمان به نام مسعودی که در قرن چهارم می زیسته در کتاب مروج الذهب و معادن الجوهر، مخترع شطرنج را شخصی به نام «بلهیت» معرفی کرده است. اولین کتاب هندوان در رابطه با شطرنج نیز نگاشته همین بلهیت می باشد.

ادبیات هندی

در ادبیات هند در رابطه با تاریخچه شطرنج دو مطلب نگاشته شده است. اول این که مطلبی تحت عنوان «سویاندهو» با نثری ساده و به زبان سانسکریت و متعلق به سده هشتم میلادی وجود دارد و در آن به دوره پادشاهی اودایانا اشاره دارد و در آن از مهره های شطرنج سخن به میان آمده است.

مطلب دیگر متعلق به نویسنده هندی به نام «بانا» است که قدیمی ترین نوشته هندی در مورد این بازی می باشد و به توضیح دوره حکومت هارشا در شمال هند پرداخته و از شطرنج به عنوان بازی های که در دربار این پادشاه آموزش داده می شده است، نام می برد.

حکیم آلفونسوس

طبق روایتی بیان شده از آلفونسوس، پیشینه شطرنج و فلسفه ایجاد این بازی بدین گونه می باشد که :

پادشاهی از پادشاهان هند آرزو داشت بداند جهان مطیع عقل و اراده است یا جبر و تقدیر. پس دو تن از مردان دانا و خردمند دربارش را فراخواند و از ایشان سؤال کرد. این دو خردمند نظری مخالفِ هم داشتند؛ یکی همه از جبر می‌گفت و دیگری از اختیار. 

شاه از این دو خواست که هر یک برای اثبات مدعایش بازی‌ای اختراع نموده، به درگاهش بیاورد. آن جبری بازیِ نرد را ساخت که بر اساس گردشِ فصول و رفت‌وآمد ماه‌ها و روزها و حکمِ تاسِ شش‌ جهت تنظیم گشته بود. 

اما حکیمِ دیگر بازیِ شطرنج را ساخت که در همه مراحلِ آن، انسان مختار است؛ جز آن که محدود است به رعایت قوانین بازی. پادشاهِ هند در هر دو بازی به نیکی نظر کرده و شطرنج را بر نرد ترجیح داد؛ چرا که در شطرنج است که عاقلان و دوراندیشان از نادانان و کوته‌ فکران متمایز می‌گردند.


منبع: آرگا
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
کرونا چه خواهد شد؟
بزودی نابود می شود
هرگز از بین نمی رود
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان