کد خبر: ۱۹۵۵۰
تاریخ انتشار: ۲۵ شهريور ۱۳۹۹ - ۰۶:۴۹-15 September 2020
«نصف» و «نصفه» (همچنان که «نیم» و «نیمه») دو واژۀ همگون است؛ یعنی هر دو رسانندۀ یک معنی است و تقریباً می‌توان بدون اینکه معنی تغییر کند، به‌جای یکی، دیگری را گذاشت (قید «تقریباً» در اینجا برای این است که هیچ دو واژه‌ای در زبان کاملاً هم‌معنی نیست و دو کلمه هرچند هم‌معنی بنمایند، به‌هرحال در جاهایی کاربردشان با هم فرق می‌کند).
عصراسلام: «نصفه‌شب» یا «نصف‌شب» واژۀ مرکبی است که مانند دیگر واژه‌های مرکب، اجزایش برروی‌هم یک تکیه می‌گیرد و به‌صورت یکپارچه تلفظ می‌شود. بنابراین، باید به‌صورت نیم‌جدا (یعنی با نیم‌فاصله) نوشته شود. اما از بین این دو صورت، «نصفه‌شب» املای مناسب‌تری است و بهتر است این کلمه را در همه‌جا به همین شکل بنویسیم.

علت این توصیه این است که این واژه در فارسیِ امروز به‌صورت nesfeshab تلفظ می‌شود و این تلفظ با املای «نصفه‌شب» سازگارتر است. درواقع، صورت املایی «نصف‌شب» که ساختارش با «نیمْ‌شب» و «نیمْ‌روز» برابری می‌کند، به‌قیاس همین واژه‌ها قاعدتاً «نصفْ‌شب» (nesfshab) تلفظ می‌شود و نه «نصفِ‌شب» (nesfeshab). ازاین‌رو، «نصف‌شب» با قاعدۀ همخوانیِ خط با تلفظ مغایر است.

ازسوی دیگر، مفهوم مقابلِ این کلمه به‌صورت «نصفه‌روز» نوشته می‌شود و واژه‌نامه‌ها، ازجمله فرهنگ بزرگ سخن، آن را ثبت کرده‌اند. درنتیجه، نوشتن «نصف‌شب» یکدستی نوشتاری این دو واژۀ متضاد را بر هم می‌زند.

همچنین «نصفه» به همین شکل و نه به‌شکل «نصف»، در چند واژۀ مرکب دیگر به کار رفته و این خود نشانه‌ای است در تأیید املای «نصفه‌شب»: «نصفه‌جان»، «نصفه‌عمر»، «نصفه‌نیمه»، «نصفه‌کاره».

نکتۀ دیگری که در اینجا گفتنش خالی‌ازفایده نیست، تفاوت ظریفی است که بین «نصفه‌شب» (با نیم‌فاصله) و «نصف شب» (با فاصلۀ کامل) وجود دارد. «نصفه‌شب» نشان‌دهندۀ مقطع زمانی است و «نصف شب» نشان‌دهندۀ بازهٔ زمانی. در حالت نخست، «نصفه‌شب» کلمۀ مرکب است و یک تکیه می‌گیرد و در حالت دوم، «نصف شب» دو واژۀ مجزا است که هریک تکیه‌ای جداگانه می‌گیرد:

«نصفه‌شب» از خواب پریدم.
«نصف شب» را بیدار بودم و نصف دیگرش را خوابیدم.

به‌این‌ترتیب، اگر املای «نصف‌شب» را بپذیریم، ممکن است در نوشتار، بر اثر رعایت‌نکردنِ دقیق فاصله‌گذاری، «نصف‌شب» (با نیم‌فاصله) با «نصف شب» (با فاصلۀ کامل) خلط شود؛ درصورتی‌که اگر واژۀ یادشده را با املای «نصفه‌شب» بنویسیم، هیچ‌گاه چنین اتفاقی نمی‌افتد.


محمد یوسفی‌شیرازی
کاتال علوم وفنون ادبی
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
کرونا چه خواهد شد؟
بزودی نابود می شود
هرگز از بین نمی رود
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان