کد خبر: ۱۹۴۹۵
تاریخ انتشار: ۲۲ شهريور ۱۳۹۹ - ۰۸:۳۸-12 September 2020
چند سال پیش، وقتی هنوز سردبیر همشهری جوان بودم پرونده ای کار کردیم درباره کورش که رویکردش پیدا کردن «فکت» های تاریخی از میان منابع و ترسیم تصویر «واقعی»تری از آنچه در اقوال و افواه درباره اسطوره کورش دهان به دهان می گشت بود
. این منابع البته می دانیم که خیلی هم متنوع نیستند. هرودوت از بقیه مشهورتر است و رویکرد همدلانه ای هم نسبت به کورش دارد، اما به جز متن او، آنچه از گزنفون و کتسیاس نقل شده هم از منابع اصلی زندگی او هستند. می دانستیم که به هرحال درباره کورش حساسیت وجود دارد (عید همان سال در نظرسنجی بی بی سی فارسی از مخاطبانش، کورش با رای خیلی بالایی عنوان مهمترین چهره تاریخ ایران از ابتدا تا امروز را به دست آورده بود) و به همین دلیل هم متن های پرونده لحنی بی طرف و مبتنی بر منابع داشتند (زحمتش را احسان رضایی کشیده بود) تیتر پرونده را برای جذابیت ژورنالیستی گذاشتیم «آیا کورش بزرگ بود؟».

همه روزهای دو سه هفته بعد از انتشار پرونده، به توضیح و پاسخگویی و گاهی عذرخواهی از انبوه کسانی گذشت که یا به دفتر مجله می آمدند، یا تلفن می زدند ( و تلفن ها حتی یک دقیقه هم آزاد نمی ماند و فعالیت های عادی مجله مختل شده بود) و یا در شبکه های اجتماعی موج های اعتراضی راه می انداختند. به چیزهای عجیبی متهم شدیم. از فراماسونی و تندروی مذهبی گرفته تا ضدایرانی بودن و خیانت. حتی کار به تهدیدهای فیزیکی هم رسید. این بحران کم کم فروکش کرد اما پرسش سرجایش باقی ماند: این حساسیت ها از کجا می آیند؟ موتور تولید این واکنش ها چیست؟

در باب تاریخ نگاری نظریات مختلفی هست. از مکتب آنال فرانسه با تاکیدهای افراطی شان بر سند تاریخی و تلاش برای ساختن «علم» از تاریخ، تا مارکسیست ها و رویکرد سیاسی اجتماعی شان از آن، مکتب فلسفه تحلیل زبان آمریکای شمالی و البته نگاه هرمنوتیک به تاریخ. بین این ها در وضعیت متاخرتر، رویکرد روایی تاریخ وزن بیشتری پیدا کرده. پل ریکور نیمی از جلد اول کتاب «زمان و روایت» را به تامل بر روایت تاریخی اختصاص داده و نگاه فلسفی نیمه اول قرن بیستم به تاریخ را شدیدا نقد کرده است. نتیجه پژوهش او که از سنت هرمنوتیک اروپایی می آید به شکل جذابی با نتیجه کار پژوهشگر آمریکایی معاصر،هیدن وایت، که از سنت فلسفه تحلیلی می آید شباهت دارد. هر دوی آن ها اهمیت تاریخ را در روایتمندی آن می بینند. جریان امروز تاریخ پژوهی، متاثر از کار چهره هایی مثل ریکور و وایت (و فیلسوفان دیگری مثل دانتو) روایت را رکن اصلی تاریخ نگاری بر می شمارد. تاکید بر روایت مبتنی بر فهمی است که مخاطبان آثار تاریخی از خواندن تاریخ دارند. در نگاه روایی، تاریخ اصولا چیزی بیشتر از روایت/حکایت نیست. تاریخ مجموعه ای از داستان هایی است که نقل می شوند تا شنونده از آن ها درس هایی بگیرد. هیدن وایت در کتابی که با عنوان «محتوای فرم»  (The Content of the Form) نوشته بحث مفصلی درباره ماهیت تاریخ می کند. از نظر او همین داستان ها هستند که باید به عنوان تاریخ در نظر گرفته شوند. کارکرد این داستان ها این است که با بهره گرفتن از فرم های روایی ادبیات و ژانرهای کلاسیک، پیام هایی را به خواننده/شنونده منتقل می کنند. تاریخ یعنی همین فرم های قدرتمند از قبیل ژانر حماسی، تراژدی، کمدی و ... . ما با این فرم ها آشناییم. آن ها را می فهمیم و پیامشان را درک می کنیم و از آن ها برای خودمان معنایی می سازیم. برای ما به عنوان مخاطب تاریخ، سرنوشت حاکم ظالم بسیار بیشتر از مجموعه اسنادی که از آن حاکم گزارش می دهند موضوعیت دارد. ما در داستان آن حاکم معنایی می یابیم، آن را می فهمیم و آن را به تجربه زیسته خودمان اضافه می کنیم تا به وقایع زندگی عادی و روزمره خودمان معنا بدهیم. از این منظر تاریخ چیزی نیست جز فرم هایی روایی که ادبی اند و همین فرم ها، محتوا و معناهایی تولید می کنند که برای مردم یک فرهنگ قابل درک و قابل توضیح دادن است.

داستان زندگی کورش، بر پایه نظریه وایت، یک فرم است که معنا و محتوایی برای ایرانیان امروز می سازد. فرم این داستان از کهن ترین و قدیمی ترین دست آوردهای بشری است. این داستان یک روایت حماسی (Epic) است. شخصیتی اسطوره ای را ساخته است که در طول هزاران سال، برای شنوندگانش ارزش هایی فرهنگی را بازتولید کرده است. ارزش هایی چون صلح، عدالت، امنیت و قدرت. قرن هاست که این روایت حماسی، برای ایرانیان یعنی تاریخ. البته که هر از گاهی می شود این روایت را در راستای حرکتی جنجالی یا ژورنالیستی به چالش کشید، اما نتیجه جز ناسزا شنیدن و تهدید شدن نخواهد بود. این فرم روایی قدرتمند، هزاران سال است که تاریخ ماست و برای نسل های گوناگون در طول حیات این سرزمین، منبع الهام و انگیزه و معنای زندگی بوده و هست. کورش بزرگ است چون داستانی که او را روایت می کند قدرتمندترینِ داستان هاست.

جواد رسولی 

[منتشر شده در شماره ۲۶ هفته نامه کرگدن]
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
کرونا چه خواهد شد؟
بزودی نابود می شود
هرگز از بین نمی رود
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان