کد خبر: ۱۹۲۳۰
تاریخ انتشار: ۰۹ شهريور ۱۳۹۹ - ۰۹:۴۵-30 August 2020
طوبائیه یا طوبی نام یکی از قبرستان‏های تبریز در دوران معاصر می‏باشد. این قبرستان در خیابان کمربندی این شهر نرسیده به چهارراه آبرسانی قرار دارد و در جنب آن مسجد معروف طوبی ساخته شده است.
 مسجد طوبی از بزرگترین مساجد شهر است و مراسم ترحیم بسیاری از بزرگان علم و فرهنگ و ادب و متمولین شهر در آن بر پا می‎‏شود. مسجد طوبی هم چنین محل برگزاری جلسات پرشور تلاوت قرآن توسط قاریان بین المللی است و همیشه یکی از پرشورترین جشن‏های نیمه شعبان در آن بر گزار می‏گردد.به هر حال این مسجد و قبرستان در جوار هم قرار دارد. 

چندی پیش، یعنی حدود ۱۰ سال پیش از این قبرستان طوبائیه به یک بوستان تبدیل شد و تنها چهار مزار آن حفظ گشت. مزار باقر خان سالار ملی، آیت الله شهیدی، برادران فرهنگ دوست نخجوانی (حاج محمد و حاج حسین) از جمله این مزارات بودند. بنای یادبود جالبی نیز بر فراز این مزارات در حال ساخت می‏باشد. مسئولان شهرداری تبریز امیدوارند که این بنای یادبود در آینده نزدیک به یکی از نمادهای شهر تبریز مبدل گردد.پیش از این که این بنای یادبود ساخته شود، مزارات مشاهیر طوبائیه در داخل یک مقبره کوچک آجری و گنید دار قرار داشت.

حاج حسین برادر حاج محمد نخجوانی در سال ۱۲۵۸ ه.ش در تبریز متولد شد . وی محقق ، نویسنده و مترجمی بود که همه عمرش را صرف جمع آوری کتب خطی نمود . حاصل تلاشها و بازدید هایش از تمامی کتابخانه ها و موزه های شهرهای بزرگ داخل و خارج کشور ۸۳۶ جلد کتب خطی و ۲۰۴۳ جلد کتب سنگی و سربی است که به یادگار مانده است .

 او همچون برادرش حاج محمد در وصیت نامه اش کتابخانه خویش را که یکی از پنج کتابخانه خصوصی تبریز بود ، به کتابخانه ملی تبریز اهدا نمود. سرانجام وی در سال ۱۳۵۲ ه. ش چشم از جهان فرو بست و در قبرستان طوبائیه در کنار برادرش آرمید.


همه ما نام باقرخان یا سالار ملی و وصف شجاعت‌ها و وفاداری او به سردار ملی را در کتاب‌های تاریخ و یا هر جایی که نامی از مشروطه‌چی‌ها باشد، شنیده‌ایم، باقرخان، ریاست مجاهدین محله خیابان تبریز را بر عهده داشت. پس از به توپ بستن مجلس، به دستور انجمن ایالتی همراه با ستارخان به جنگ مسلحانه با قشون دولتی که تبریز را محاصره کرده بود، رفت و بعدها لقب سالار ملی را در مجلس شورای ملی گرفت.

باقر خان متولد 1240 خورشیدی ، فرزند حاج رضا بنّا و شغل وی بنایی بود، ولی در جریان مشروطیت به مجاهدین پیوست. ریاست مجاهدین محله خیابان تبریز را به‌عهده داشت. پس از به توپ بستن مجلس، به دستور انجمن ایالتی همراه با ستارخان به جنگ مسلحانه با قشون دولتی که تبریز را در محاصره داشت، پرداخت. هم‌زمان با او، ستارخان در محله امیرخیز، محله دیگر تبریز، با قوای دولتی جنگ می‌کرد.

در اثر همکاری او با ستّارخان کار مشروطه طلبان پیشرفت کرده و تبریز از محاصره درآمد. پس از پیروزی مجاهدین مشروطه خواه،مجلس شورای ملی باقرخان را به لقب سالار ملی ملقب ساخت، و از او تقدیر نمود. ده سال بعد از پیروزی انقلاب مشروطه در آبان ماه 1295، باقرخان که در قضیه مهاجرت ملّیون به کرمانشاهان و خاک عثمانی رفته بود در هنگام بازگشت به ایران به همراه هیجده تن از همراهانش در قلعه شیخ وهّاب به کمین نیروهای محمد امین کرد طالبانی در نزدیکی قصر شیرین افتاد . محمد امین کردِ طالبانی که دزد و راهزن بود به طمع اموال و سکّه‌ها ی او و همراهانش ، نیمه شب با افراد خود سر باقرخان و همراهانش را در خواب بریدند و اجسادشان را در گودالی خاک کردند. در آذرماه‌ ۱۳۵۴ جسد باقرخان‌، سالار ملی‌ از روستای‌ محمدامین‌ که‌ اکنون‌ بیشمان‌ نام‌ دارد، به‌ تبریز منتقل‌، و با احترام‌ در گورستان‌ طوبائیه‌ دفن‌ شد و بنایی‌ شایسته‌ بر گور او برپا گردید .

به مناسبت چهاردهم مرداد ماه، سالروز صدور فرمان مشروطیت، نبض بازار به بررسی آخرین وضعیت خانه منتسب به سالار ملی و مزار باقر خان می‌پردازد:

خانه منتسب به باقر خان، ایستگاهی برای معتادان

اگر گذرتان به کوچه سالار ملی در خیابان امام تبریز افتاد، زمین مخروبه و نیمه سوخته‎ای با بنایی قدیمی که آپارتمان‌ها پشت سرش خودنمایی می‌کنند، توجه شما را به خودش جلب کرده و تعجب شما دو چندان می‌شود اگر بدانید که این خانه با بیش از یک قرن قدمت منتسب به سالار ملی است.

ابنیه قدیمی بسیاری در نقاط مختلف کلانشهر تبریز منتظر ایستاده‌اند تا شهرداری تبریز با مالکان خصوصی این بناها توافق و مشکل تملک را حل کرده و به چشم به راهی این ابنیه تاریخی برای بازسازی و مرمت پایان دهد، خانه منتسب به سالار ملی در انتهای سالار کوچه‎سی تبریز یکی از این بناهای تاریخی و گوشه‌ای دست نخورده از تاریخ دوران مشروطه است.

طبق بیانات اهالی این محله، این خانه سال‌هاست که به حال خود رها شده و مخروبه و متروکه ماندن آن مشکلاتی را برای ساکنان این محله نیز پیش آورده است.

دیوار نوشته‌های انگلیسی و گاهی فارسی نشان می‌دهد چه افرادی به این جا رفت و آمد دارند، در بعضی نقاط هم سقف‌های کنده شده و گودال‌های حفر شده به چشم می‌خورد که به گفته اهالی، خبر از جستجوی عتیقه می‌دهد. برخی از ساکنان قدیمی محل می‌گویند وقتی یکی از سقف‌ها فرو ریخت تعدادی سلاح گرم از دیوارها افتاد.


رضا همراز، تاریخ و ادبیات پژوه در این خصوص به نبض بازار می‌گوید: باقر خان در سال ۱۲۴۰ شمسی در محله خیابان تبریز که یکی از مشهورترین و بزرگ‌ترین محلات تبریز و زادگاه شخصیت‌های بزرگی بود به دنیا آمد و بعدها به تناسب سنت‌های مرسوم آن دوران، شغل پدرش را که به حاج رضا بنا معروف بود، ادامه داد.

وی ادامه می‌دهد: باقر خان، مردم‌دار و دوراندیش بود و از آنچه در جامعه و دور و اطرافش می‌گذشت، باخبر بود و با توجه به استعداد خاصش به سران مشروطه پیوست، محله امیره قیز (امیر خیز کنونی) به رهبری ستارخان و محله خیابان به رهبری باقر خان در دوران مشروطه نقش بسیار مهمی داشتند.


وی بیان می‌کند: باقر خان حدود ۱۰ سال از ستار خان بزرگ‌تر بود و دو سه سال هم بیشتر از او عمر کرد. او فردی انتقادپذیر بود و انتقاد را سرمشق و الگویی برای خودش می‌دانست و تعدادی از نامه‌های او در روزنامه‌های «ناله ملت» و «انجمن» منتشر شده است.

این تاریخ پژوه در ادامه اظهار می‌کند: پس از واقعه پارک اتابک و سرگذشت تلخ سران مشروطه مثل فوت ستارخان و به دار آویختن ثقه‌الاسلام، باقر خان دل و دماغ از دست داده و تصمیم می‌گیرد تا به عراق و سپس به ترکیه سفر کند، در همان زمان مجلس شورای ملی مبلغی ماهیانه به باقر خان برای امرار معاش پرداخت می‌کرد.

وی با اشاره به اینکه تنها فرزند باقر خان در سال ۴۷ فوت شده و در گورستان طوبائیه تبریز دفن می‌شود، اضافه می‌کند: باقر خان برای مدتی در خانه شخصی به نام محمد امین طالبانی در کرکوک عراق ساکن و پس از مدتی به دست عده‌ای که مطلع بودند او مقداری پول به همراهش دارد، به هنگام خواب سر بریده می‌شود، چرا که از نزدیک شدن به او در زمان بیداری می‌ترسیدند.

همراز بیان می‌کند: شش سال پس ازاین واقعه با اعتراف قاتلان پس از دستگیری، محل دفن باقر خان مشخص شده و طبق وصیت و خواسته تنها فرزندش (رباب خانم) جسد او در سال ۱۳۵۴ توسط دادمادش به تبریز منتقل و در مقبره خانوادگی و کنار دخترش دفن می‌شود.

این تاریخ پژوه ادامه می‌دهد: سرهنگ هاشمی هم پس از فوت در این گورستان دفن شد، اما متأسفانه مزار دختر و داماد باقر خان به هنگام تخریب گورستان طوبائیه تبریز تخریب و گم شد و مزار باقر خان هم که حفظ شده است، وضعیت قابل تعریفی ندارد.

وی با ارائه توضیحاتی در خصوص خانه منتسب به سالار ملی اظهار می‌کند: معمولاً شخصیت‌های مهم دارای چندین خانه بودند، خانه خیابان منجم نیز متعلق به بهترین دوست باقر خان، میر هاشم خیابانلی (پدر دامادش) بود که باقر خان برای مدتی در آنجا سکونت داشته است، بعدها پسر میر هاشم، سرتیپ میر حسین هاشمی (میر حسین ماژور) دختر باقر خان را به همسری گرفت.

وی با ارائه برخی قرائن تاریخی در خصوص خانه منتسب به سالار ملی می‌گوید: صد در صد مطمئن هستم که این خانه مربوط به دوران مشروطه و قبل از دوران پهلوی است، اما برخی قرائن نیز وجود دارند که وقتی کنار هم چیده می‌شوند، می‌توان به این نتیجه رسید که باقر خان در این خانه سکونت داشته است.

وی اضافه می‌کند: باقر خان اهل محله خیابان بوده و این خانه نیز در محله خیابان قرار دارد و نام کوچه‌ای که این خانه در آن واقع شده است هم سالار کوچه‌سی (کوچه سالار) بوده و اهالی محله نیز همگی اذعان می‌کنند که اینجا خانه باقر خان بوده است.

همراز در ادامه تاکید می‌کند: متأسفانه جایی برای ارائه سند و مدرک به مورخان و محققان وجود ندارد و کتابخانه‌‎ها و مراکز نگه دارنده اسناد تاریخی و ملی در تبریز با مورخان همکاری نمی‌کنند، گرفتن اسناد تاریخی از این مراکز به صورت امانی در کتابخانه‌های پایتخت بسیار آسان‌تر بوده و در تبریز هم کاری می‌کنند تا مورخ از امانت گرفتن اسناد منصرف شود.

اسناد تاریخی نشان می‌دهند که خانه باقر خان در زمان حمله روس‌ها به تبریز با انفجار دینامیت تخریب شده است.

کریم میمنت نژاد، تبریز پژوه نیز درگفت‌وگو با نبض بازار با بیان این که اسناد تاریخی نشان می‌دهند که خانه باقر خان در زمان حمله روس‌ها به تبریز با انفجار دینامیت تخریب شده است، بیان می‌کند: این خانه منتسب به سالار ملی و متعلق به خاندان طوبی است.

مرتضی آبدار، مدیر کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری آذربایجان شرقی نیز در ادامه در این خصوص به نبض بازار می‌گوید: مستنداتی برای اثبات اینکه این خانه، خانه باقر خان است، وجود ندارد و این خانه منسوب به باقر خان است.

وی اضافه می‌کند: این خانه ثبت ملی نشده و متعلق به وراث طوبی است، تعدادی از شهرداران در دوره‌های قبلی نیز قول تملک این خانه را داده بودند که تا کنون عملی نشده است.

وی خاطرنشان می‌کند: در صورت حل مشکل تملک و خریداری خانه از مالکان، میراث فرهنگی هم آمادگی دارد به مرمت این خانه کمک کند.

مزار باقر خان، حیات خلوت رهگذران آب میوه به دست در پارک طوبی

شاید کم‌تر کسی در تبریز از محل دفن سالار ملی مطلع باشد، یک سنگ قبر سیاه رنگ نه چندان قدیمی و شیشه‎ای که بر روی آن کشیده شده است، مشخص کننده مزار باقر خان است.

این محل هم اکنون تحت نظارت اداره کل اوقاف و امور خیریه آذربایجان شرقی بوده و از این رو همه ساله نمایشگاه‌های متعددی در جوار مزار یک قهرمان ملی برگزار می‌شود، هیچ نماد یا تابلو راهنمایی نیز در اطراف یا مقابل پارک مفاخر (طوبی) تبریز وجود ندارد که گردشگران یا مردم تبریز و علاقه‌مندان به قهرمانان ملی را از وجود مزار باقر خان در این محل مطلع کند.

رضا همراز در ادامه در این خصوص به نبض بازار می‌گوید: متأسفانه در سایه بی‌توجهی‌ها مزار یک قهرمان ملی به کافی شاپ تبدیل شده است و هر رهگذری نوشیدنی به دست که از پارک مفاخر رد می‌شود، مزار باقر خان را برای استراحت و توقف انتخاب می‌کند.

بر اساس این گزارش؛ با توجه به نبود تابلو راهنما و از بین رفتن بافت تاریخی مزار سالار ملی و بی‌شباهتی آن به مزار قدیمی یک قهرمان ملی، امکان تشخیص این مزار برای گردشگران و رهگذران وجود ندارد.


تصویر زیر تنها تصویر از مزار سالار ملی در فضای مجازی بوده و تصویر دوم درهای بسته سالنی را نشان می‌دهد که مزار باقر خان در آن قرار دارد. با وجود اینکه عنوان «یادمان مفاخر آذربایجان» بر روی سر درب این سالن درج شده است، اما هنگام مراجعه ما در ساعت ۲ بعد از ظهر، مفاخر آذربایجان پشت درهای بسته مانده بودند!


گزارش از نسرین سوار-خبرنگار نبض بازار در آذربایجان شرقی

نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
کرونا چه خواهد شد؟
بزودی نابود می شود
هرگز از بین نمی رود
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان