کد خبر: ۱۸۹۳۱
تاریخ انتشار: ۲۷ مرداد ۱۳۹۹ - ۱۰:۴۲-17 August 2020
این روزها ویدئوی استاد شفیعی کدکنی و قضاوت ایشان در مورد برخی از چهره‌های تاریخ معاصر، موجبات شگفتی بخشی از کاربران را فراهم آورده است، بویژه داوری ایشان در مورد وثوق الدوله، عاقد قرارداد ۱۹۱۹ که از قضا، هفدهم مردادماه همین سال، یکصد و یکمین سالگشت انعقاد آن است. قراردادی که وثوق الدوله را چه در زمان حیاتش و چه در زمان ممات، آماج صریح ترین انتقادات قرار داد.
هرچند بر من روشن نیست که چرا و چگونه آن بزرگوار وارد این بحث شده‌اند و نیز آنکه چه مقدماتی بر این بحث مترتب بوده لیکن این حسرت همواره با من است که ای کاش استاد با عنایت به بحث خودشان که "در سیاست امکان اجماع وجود ندارد"  وارد مصادیق نمی‌شدند.اکنون سعی من این است که با توجه به "تاثیر دوران بر فهم ما از مفاهیم" راهی به این بحث باز کنم.

  تا مدت‌ها، سیاستمدار بزرگ و وطن پرست، احتمالا کسی بود که می‌توانست با ایجاد موازنه‌ی مثبت و برقراری تعادل میان قدرت‌های مجاور و ذی نفوذ، از استقلال ایران محافظت و آن را از درغلطیدن به یک سو در امان بدارد، هرچند نخبگانی هم بودند که راه برون رفت میهن از مجموعه‌ی مصائبی که در آن گرفتار آمده بود را در خروج از موارنه و نزدیکی به یکی از قدرت های بزرگ جستجو می‌کردند.

  این هر دو نگاه اما با پیروزی انقلاب مشروطیت و تاثیری که بر خودآگاهی اجتماعی برجای گذاشت، دارای یک گفتمان رقیب شدند. گفتمانی که هم پای نضج گیری ناسیونالیسمی نوظهور، در پی حفاظت از استقلال ایران با تاکید بر سیاست موازنه‌ی منفی بود. باید توجه داشت که این ناسیونالیسم نوظهور، بویژه بعد از انقلاب اکتبر (۱۹۱۷م.)، به نحوی مضاعف، بدلیل ضرورت مقابله با انترناسیونالیسم پیش رونده‌ی بلشویکی، مورد تشویق قدرت‌های رقیب همسایه‌ی شمالی نیز قرار می‌گرفت.

  در این هنگام، هرچند معدود سیاستمدارانی با نبوغ خود، به سرعت این تحول دورانی را دریافته و سیاست ورزی خود را بر پایه های آن استوار کرده بودند اما سپهرسیاسی ایران تا مدت‌های مدید همچنان مملو از سیاستمداران و کنشگرانی بود که از فهم دوران جدید بازمانده و بر همان نهج پیشین ره می‌سپردند تا جاییکه حتی در اوائل دهه‌ی بیست و تنها چند سال مانده به انکشاف نهضت ملی ایران، حزب توده که بخشی از رادیکال‌ترین مواضع روشنفکرانه را نیز نمایندگی می‌کرد، همچنان پی‌گیر تئوریزه کردن "حوزه‌ی نفوذ" و سیاست موازنه‌ی مثبت بود!

 نشست بیست و نهم شهریورماه ۱۳۰۵ مجلس ششم تقنینیه، آوردگاه چنین نگاههایی ست. در یک سو، دکتر محمد مصدق ایستاده است که با فهم مقتضیات روزگار نو و برافراشتن پرچم استقلال خواهی، حضور وثوق الدوله را در کابینه‌ی مستوفی الممالک بر نمی‌تابد و در سوی دیگر، وثوق الدوله، که کاندیدای وزارت عدلیه است و ضمن متهم کردن مصدق به عوامفریبی، از ضرورت‌هایی می‌گوید که موجب شد تا این قرارداد میان ایران و انگلستان منعقد شود.[۱]

  غرض این که این بحث کامل نمی‌شود اگر از سیاستمدار بزرگ و وطن پرست سخن بگوییم بی‌آنکه مشخص کنیم این بزرگی و وطن‌پرستی در کدام پارادایم احراز شده است، پیشا‌مشروطه و یا پسا مشروطه؟

  پایان بخش این یادداشت کوتاه، حسرت‌های وثوق الدوله پس از شکست قرارداد است:

"حاصل همه اختبارات من این است که ایرانی از نظر مفاسد اخلاقی که فطرت ثانوی و طبیعت دوم او شده است، ابدا و اصلاً قابل بقا نیست و هزار رنگ هم بزنند، نخواهد شد. من فکر کردم ایران را به ترک انگلستان ببندم تا تحت تربیت آنها قلب ماهیتی به عمل آید، تغییر کند، دنیا پر از تحول است. در آینده که نژاد بهتری به وجود آمد، روزی فرصت استقلال تام و تمام خواهند یافت، چنانکه آمریکا و کانادا و استرالیا و نیوزلند همه شاخه‌های انگلیس هستند. مشروطه شد، اثر نکرد! مستبد شد، اثر نکرد! حالا هم رضاخان هر نقشی بازی کند، نخواهد شد!" [۲]

 پانوشت:

[۱] مصدق در نطق خود وثوق را متهم می‌کند که برای انعقاد این قرارداد ۲۰۰ هزار تومان گرفته است، اتهامی که در همان جلسه توسط وثوق رد می‌شود.(دکتر مصدق و نطق‌های تاریخی او/حسین مکی/ص ۹۳ و ۱۱۲) با این حال استاد دکتر محمدعلی موحد که در اینگونه موارد بسیار محتاط هستند، در جلد نخست خواب آشفته‌ی نفت می‌نویسند که دولت بریتانیا تعهد کرده بود "مادام که احمدشاه وثوق الدوله را بر سرکار نگاه دارد، ماهی پانزده هزارتومان به او پرداخت شود" و این رقم تا مدتی پرداخت می‌شده است.(ص ۱۳۳)

 * پیخست : چیزی که در زیر پای نرم شده باشد.هرچیز که زیر پا گرفته لگدکوب کنند. لگدکوب. لگدمال. (دهخدا)

[۲] خواب آشفته نفت، جلد اول، از قرارداد دارسی تا سقوط رضاشاه ، ص ۱۳۰

  حمیدرضا عابدیان

نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
کرونا چه خواهد شد؟
بزودی نابود می شود
هرگز از بین نمی رود
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان