کد خبر: ۱۸۷۴۶
تاریخ انتشار: ۲۰ مرداد ۱۳۹۹ - ۱۴:۵۱-10 August 2020
حاج‌محمدتقی بنکدار‌ (۱۲۵۷ تهران - ۲۴ دی ۱۳۳۰ تهران) از بازاریان‌ فعال‌ در نهضت‌ مشروطیت‌ و نمایندة‌ چند دورة‌ مجلس‌.
عصراسلام: او به دلیل آغاز و برنامه‌ریزی تحصن در سفارت انگلیس، به حاج محمد تقی سفارتی نیز مشهور بود. پدرش‌، حاج محمدحسن‌، اصلاً از آران‌ کاشان‌ و بزّاز بود. نخستین‌ حضور او در صحنة‌ سیاسی‌ ایران‌ در آغاز مشروطیت‌ در جریان‌ بستن‌ بازار و تحصّن‌ بازاریان‌ در مسجد شاه‌ تهران‌ برای‌ اعتراض‌ به‌ چوب‌ خوردن‌ تجار به‌ دستور علاءالدوله‌ (چهارده‌ شوال‌ ۱۳۲۳) بود که‌ عهده‌دار تدارک‌ امور بست‌نشینان‌ گردید (جعفریان‌، ص‌ ۳۳۷). این‌ تحصن‌ را عدّه‌ای‌ برهم‌ زدند و حاج‌محمدتقی‌ به‌ سبب‌ اعتماد به‌ سخنان‌ امام‌جمعه‌، حاج‌ابوالقاسم‌ دوم‌، از سوی‌ سیدعبدالله‌ بهبهانی‌ * سرزنش‌ شد (همان‌، ص‌ ۳۳۸ـ۳۳۹). 

در شانزده‌ شوال‌ همان‌ سال‌، حاج‌محمدتقی‌ با کمک‌ برادرش‌، حاج‌حسن‌ رزاز، تدارک‌ امور بست‌نشینان‌ شاه‌عبدالعظیم‌ را بر عهده‌ گرفت‌ و رهبران‌ تحصن‌ را به‌ سرپیچی‌ از دستورهای‌ امیربهادر، وزیر دربار، که‌ مأمور پایان‌دادن‌ به‌ تحصن‌ بود تشویق‌ کرد. در این‌ هنگام‌، سیدعبدالله‌ بهبهانی‌ او را به‌ تهران‌ بازگرداند تا برای‌ بستن‌ بازار و به‌ شور آوردن‌ مردم‌ تلاش‌ کند (همان‌، ص‌ ۳۳۹ـ۳۴۱) و در نتیجه‌ در شانزده‌ ذیحجة‌ ۱۳۲۳ علما به‌ تهران‌ بازگشتند (صفائی‌، ص‌ ۱۳۲). 

اما با رهسپار شدنِ دوبارة‌ رهبران‌ نهضت‌ به‌ قم‌ به‌ قصد عتبات‌ (۲۳ جمادی‌الاولی‌ ۱۳۲۴) بنکدار که‌ از تأمین‌ جانی‌ خود و خانواده‌اش‌ اطمینان‌ نداشت‌ (چنانکه‌ همسر برادرش‌ را عین‌الدوله‌ دستگیر کرده‌ بود رجوع کنید به ناظم‌الاسلام‌ کرمانی‌، بخش‌ ۱، ج‌ ۳، ص‌ ۵۰۵ ـ ۵۰۹)، بر آن‌ شد که‌ به‌ توصیة‌ سیدعبدالله‌ بهبهانی‌ در یکی‌ از سفارتخانه‌ها پناه‌ گیرد (جعفریان‌، ص‌ ۳۴۴؛ ناظم‌الاسلام‌ کرمانی‌، بخش‌ ۱، ج‌ ۳، ص‌ ۵۰۹ ـ ۵۱۰ و نیز رجوع کنید به تلگرافهای‌ سیدعبدالله‌ بهبهانی‌ در محیط‌ مافی‌، ۱۳۶۳ ش‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۱۶). 

بنکدار با کمک‌ برخی‌ وابستگان‌ به‌ سفارت‌ انگلیس‌، موافقت‌ سیسیل‌ اسپرینگ‌ رایس‌ ، را برای‌ تحصن‌ در اقامتگاه‌ ییلاقی‌ سفارت‌ در قلهک‌ جلب‌ کرد (جعفریان‌، ص‌ ۳۴۶) و در ۲۵ جمادی‌الاولی‌ ۱۳۲۴ همراه‌ هشت‌ تن‌ از کسبه‌ و تجار در سفارت‌ انگلیس‌ بست‌ نشست‌. 

در مدتی‌ کمتر از یک‌ روز، صدها نفر از طلاب‌ و کسبه‌ به‌ ایشان‌ پیوستند (دولت‌آبادی‌، ج‌ ۲، ص‌ ۷۱؛ تفرشی‌ حسینی‌، ص‌ ۲۸؛ ناظم‌الاسلام‌ کرمانی‌، بخش‌ ۱، ج‌ ۳، ص‌ ۵۱۰) و در تمام‌ مدت‌ تحصن‌ که‌ روزها به‌ طول‌ انجامید و دامنه‌اش‌ بتدریج‌ گسترده‌ شد حاج‌محمدتقی‌ و برادرش‌ با نظم‌ و ترتیب‌ تأمین‌ خوراک‌ و وسایل‌ آسایش‌ بست‌نشینان‌ و ممانعت‌ از فعالیت‌ اخلالگران‌ برای‌ شکستن‌ تحصن‌ را بر عهده‌ داشتند (ناظم‌الاسلام‌ کرمانی‌، بخش‌ ۱، ج‌ ۲، ص‌ ۳۴۴؛ مدیر حلاّ ج‌، ص‌ ۳۱). 

دربارة‌ منابع‌ مالی‌ بنکدار در تأمین‌ این‌ مخارج‌ سخنان‌ متناقضی‌ گفته‌اند. برخی‌، منابع‌ وی‌ را مشکوک‌ اعلام‌ کرده‌اند (بهرامی‌، ص‌ ۷۹؛ مدیر حلاج‌، ص‌ ۲۸؛ دولت‌آبادی‌، ج‌ ۲، ص‌ ۷۲). ملکزاده‌ (ج‌ ۲، ص‌ ۲۵۵؛ و نیز ناظم‌الاسلام‌ کرمانی‌، بخش‌ ۱، ج‌ ۳، ص‌ ۵۹۱) بازرگانان‌ مشروطه‌خواه‌ را تأمین‌کنندة‌ مخارجی‌ که‌ بنکدار وکیل‌ خرج‌ آن‌ بود، می‌داند. 

طبق‌ اسناد موجود، بنکدار تدارک‌ بخش‌ قابل‌ملاحظه‌ای‌ از مخارج‌ این‌ تحصن‌ را شخصاً برعهده‌ داشت‌ چنانکه‌ تا سالها پس‌ از آن‌ زیرفشار طلبکاران‌ ناگزیر شد که‌ املاک‌ خود را در یزد بفروشد (علوی‌، ص‌ ۹۶؛ مرسلوند، ص‌ ۱۰۲ـ ۱۰۴). تفرشی‌ (ص‌ ۲۶) نیز برادران‌ بنکدار را در ظاهر ] متمول‌ [ و در باطن‌ مقروض‌ و مورد مؤاخذة‌ دیوانیان‌ وصف‌ کرده‌ است‌. 

با طولانی‌ شدن‌ تحصن‌ و تعطیلِ گاه‌ به‌ گاه‌ بازار، عین‌الدوله‌ تجار بزرگ‌ را برای‌ تشویق‌ بنکدار و دیگر رهبران‌ تحصن‌ به‌ ترک‌ سفارت‌ واسطه‌ قرار داد (هاردینگ‌، ص‌ ۱۹۹؛ صفائی‌، ص‌ ۱۶۳؛ جعفریان‌، ص‌ ۳۴۷). مقامات‌ سفارت‌ نیز آنان‌ را برای‌ ترک‌ سفارت‌ زیرفشار قرار دادند (جعفریان‌، ص‌ ۳۴۹ـ۳۵۱؛ صفائی‌، ص‌ ۱۳۹ـ ۱۵۸). 

با برکناری‌ عین‌الدوله‌ (جمادی‌الا´خرة‌ ۱۳۲۴)بنکدار و دیگر رهبران‌ تحصن‌ با جانشین‌ او، مشیرالدوله‌، دیدار و خواستهای‌ خود را مبنی‌ بر صدور فرمان‌ مشروطیت‌ و استقرار مجلس‌ شورای‌ ملی‌ مطرح‌ کردند (جعفریان‌، ص‌ ۳۵۰ـ۳۵۳). در نتیجه‌، با امضای‌ فرمان‌ مشروطیت‌، و با بازگشت‌ روحانیان‌ در ۲۳ جمادی‌الا´خره‌، تحصن‌ پایان‌ یافت‌ (همان‌، ص‌ ۳۵۶؛ صفائی‌، ص‌ ۱۷۴ـ ۱۷۵).

بنکدار در نخستین‌ دورة‌ مجلس‌ شورای‌ ملی‌ از سوی‌ صنف‌ بزار به‌ نمایندگی‌ برگزیده‌ شد (صفائی‌، ص‌ ۱۸۰). ظاهراً اختصاص‌ عمارت‌ بهارستان‌ به‌ جلسات‌ مجلس‌ شورای‌ ملی‌ نیز از پیشنهادهای‌ بنکدار بوده‌ است‌ (جعفریان‌، ص‌ ۳۵۷). او در برگزاری‌ جشنهای‌ نخستین‌ سالگرد مشروطیت‌ با برپا کردن‌ طاق‌نصرتی‌ روبروی‌ سردر مجلس‌ شرکت‌ جست‌ (محیط‌ مافی‌، ۱۳۵۱ ش‌، ص‌ ۷۵). 

بنکدار در نخستین‌ دوره‌، جانب‌ جناح‌ اعتدالی‌ و اکثریت‌ مجلس‌ را داشت‌ (ملکزاده‌، ج‌ ۳، ص‌ ۵۰۹). در همین‌ دوره‌، در کنار جمعی‌ دیگر، از مؤسسان‌ بانک‌ ملی‌ به‌ شمار می‌رفت‌ (محیط‌ مافی‌، ۱۳۶۳ ش‌، ج‌ ۱، ص‌ ۲۰۳). بنکدار پس‌ از به‌ توپ‌ بسته‌ شدن‌ مجلس‌ در ۲۳ جمادی‌الا´خرة‌ ۱۳۲۶ در خانة‌ حاجی‌ سقاباشی‌ پناه‌ گرفت‌، اما به‌ وضع‌ اهانت‌باری‌ دستگیر و مجروح‌ شد (تفرشی‌ حسینی‌، ص‌ ۱۱۳ـ۱۱۴؛ ملکزاده‌، ج‌ ۴، ص‌ ۷۹۵) و در قزاقخانه‌ مورد ضرب‌ و شتم‌ قرار گرفت‌ (کسروی‌، ص‌ ۶۴۹؛ ملکزاده‌، ج‌ ۴، ص‌ ۷۹۵ـ۸۰۰؛ برای‌ تصویر او در میان‌ زنجیرشدگان‌ باغشاه‌ رجوع کنید به کسروی‌، ص‌ ۶۶۲). 

اما در چهارده‌ ذیقعدة‌ ۱۳۲۶، مقرر شد که‌ ده‌ تن‌ از بازداشت‌شدگان‌ باغشاه‌ از جمله‌ بنکدار، با پرداخت‌ مبلغی‌ پول‌ آزاد شوند (روسیه‌. وزارت‌ خارجه‌، ج‌ ۲، ص‌ ۶۴) و وی‌ پس‌ از پنج‌ماه‌ و نیم‌ اسارت‌ (مستشارالدوله‌، مجموعة‌ اول‌، ص‌ ۶۵) آزاد شد. بنکدار در ۱۳۲۹، در جریان‌ اولتیماتوم‌ روسها، ظاهراً به‌ سبب‌ هواداری‌ از اعتدالیون‌ مورد سوءقصد قرار گرفت‌ و با وجود اصابت‌ چند تیر زنده‌ ماند (رجوع کنید به علوی‌، همانجا).

وی‌ در فاصلة‌ ۱۳۳۳ تا ۱۳۳۵ در کنار اعتدالیون‌ (ملکزاده‌، ج‌ ۶، ص‌ ۱۳۳۰) در حرکتها و دسته‌بندی‌های‌ سیاسی‌ از جمله‌ تکثیر تکفیرنامه‌ دربارة‌ تقی‌زاده‌ و تلاش‌ برای‌ به‌ قدرت‌ رساندن‌ سپهسالاراعظم‌ محمدولیخان‌ تنکابنی‌ و دسته‌بندی‌ در اتحادیه‌های‌صنفی‌ فعال‌ بود (مستشارالدوله‌، مجموعة‌ سوم‌، ص‌ ۷۰، ۱۶۴ـ۱۶۶، ۱۸۳، ۲۰۲، ۲۰۴).در کودتای‌ ۱۲۹۹ ش‌، همراه‌ تنی‌ چند از جمله‌ مدرس‌ و فرمانفرما بازداشت‌ شد (مستوفی‌، ج‌ ۳، ص‌ ۲۱۳؛ مکی‌، ج‌ ۱، ص‌ ۲۳۷ که‌ متذکر شده‌ است‌ کس‌ دیگری‌ به‌ جای‌ او دستگیر شده‌ بود). در ۱۳۰۴ ش‌، جزو نمایندگان‌ اولین‌ دورة‌ مجلس‌ مؤسسان‌ بود (ایران‌. مجلس‌ مؤسسان‌، ص‌ ۲۶۱، ۲۶۵، ۲۸۳) و در دوره‌های‌ هفتم‌، هشتم‌ (۱۳۰۹ـ۱۳۱۱ ش‌؛ فرهنگ‌ قهرمانی‌، ص‌ ۸۴، ۹۹؛ شجیعی‌، ج‌ ۴، ص‌ ۴۹۰) و نهم‌ (۱۳۱۱ـ۱۳۱۴ ش‌؛ فرهنگ‌ قهرمانی‌، ص‌ ۱۱۴) به‌ نمایندگی‌ مجلس‌ برگزیده‌ شد. 

در اواخر عمر، به‌ سبب‌ اهتمام‌ به‌ کارهای‌ سیاسی‌، خانوادة‌ بزرگ‌ او از نظر اقتصادی‌ دچار مشکلاتی‌ شد و خود او نیز با تضییقاتی‌ از سوی‌ حکومت‌ پهلوی‌ روبرو گردید. بنکدار تا هنگام‌ مرگ‌ عضو هیئت‌مدیرة‌ اتحادیة‌ بازرگانان‌ و پیشه‌وران‌ تهران‌بود ( اطلاعات‌ ، ش‌ ۷۷۱۸، ص‌ ۳). وی‌ در روز سه‌شنبه‌ ۲۴ دی‌ماه‌ ۱۳۳۰ درگذشت‌ (همان‌، ش‌ ۷۷۱۶، ص‌ ۸). از او نُه‌ فرزند باقی‌ماند که‌ تنی‌ چند از ایشان‌ به‌ سبب‌ برخی‌ محدودیتها از جمله‌ ممنوعیت‌ خروج‌ از کشور، نام‌ خانوادگیِ «آمیزش‌» را برگزیدند.



منابع‌: علاوه‌ بر مصاحبه‌های‌ مورخ‌ بهمن‌ ۱۳۷۴ با علی‌ بنکدار و اسفند ۱۳۷۴ با بهیندخت‌ آمیزش‌؛ اطلاعات‌ ، سال‌ ۲۶، ش‌ ۷۷۱۶، ۲۴ دی‌ ۱۳۳۰، ش‌ ۷۷۱۸، ۲۶ دی‌ ۱۳۳۰؛ ایران‌. مجلس‌ مؤسسان‌ (۱۳۲۳ـ۱۳۲۴)، «مذاکرات‌ و تصمیمات‌ اولین‌ دورة‌ مجلس‌ مؤسسان‌ ایران‌»، سالنامة‌ دنیا ، ش‌ ۲۸ (۱۳۵۱ ش‌)؛ حسنعلی‌ برهان‌، «خوشتر آن‌ باشد...»، وحید ، ش‌ ۲۱۳ (۱ـ ۱۵ مرداد ۱۳۵۶)؛ عبدالله‌ بهرامی‌، خاطرات‌ عبدالله‌ بهرامی‌ از آخر سلطنت‌ ناصرالدین‌ شاه‌ تا اول‌ کودتا ، تهران‌ ۱۳۶۳ ش‌؛ احمد تفرشی‌ حسینی‌، روزنامة‌ اخبار مشروطیت‌ و انقلاب‌ ایران‌ ، چاپ‌ ایرج‌ افشار، تهران‌ ۱۳۵۱ ش‌؛ رسول‌ جعفریان‌، بررسی‌ و تحقیق‌ در جنبش‌ مشروطیت‌ ایران‌ ، قم‌ ۱۳۶۹ ش‌؛ یحیی‌ دولت‌آبادی‌، حیات‌ یحیی‌ ، تهران‌ ۱۳۶۲ ش‌؛ روسیه‌. وزارت‌ خارجه‌، کتاب‌ نارنجی‌: گزارش‌های‌ سیاسی‌ وزارت‌ خارجه‌ روسیة‌ تزاری‌دربارة‌ انقلاب‌ مشروطة‌ ایران‌ ، ج‌ ۲، چاپ‌ احمد بشیری‌، تهران‌ ۱۳۶۶ ش‌؛ زهرا شجیعی‌، نخبگان‌ سیاسی‌ ایران‌ از انقلاب‌ مشروطیت‌ تا انقلاب‌ اسلامی‌ ، ج‌ ۴: نمایندگان‌ مجلس‌ شورای‌ ملّی‌ ، تهران‌ ۱۳۷۲ ش‌؛ ابراهیم‌ صفائی‌، نهضت‌ مشروطة‌ ایران‌ بر پایة‌ اسناد وزارت‌ امورخارجه‌ ، تهران‌ ۱۳۷۰ ش‌؛ ابوالحسن‌ علوی‌، رجال‌ عصر مشروطیت‌ ، چاپ‌ حبیب‌ یغمائی‌ و ایرج‌ افشار، تهران‌ ۱۳۶۳ ش‌؛ عطاءالله‌ فرهنگ‌ قهرمانی‌، اسامی‌ نمایندگان‌ مجلس‌ شورای‌ ملّی‌ از آغاز مشروطیت‌ تا دورة‌ ۲۴ قانونگذاری‌ و نمایندگان‌ مجلس‌ سنا در هفت‌ دورة‌ تقنینیه‌ از ۲۵۰۸ تا ۲۵۳۶ شاهنشاهی‌ ، تهران‌ ۱۳۵۶ ش‌؛ احمد کسروی‌، تاریخ‌ مشروطة‌ ایران‌ ، تهران‌ ۱۳۶۳ ش‌؛ هاشم‌ محیط‌ مافی‌، تاریخ‌ انقلاب‌ ایران‌ ، ج‌ ۱: مقدمات‌ مشروطیت‌ ، چاپ‌ مجید تفرشی‌ و جواد جان‌فدا، تهران‌ ۱۳۶۳ ش‌؛ همو، «جشن‌ سال‌ اول‌ مشروطیت‌ ایران‌»، خاطرات‌ وحید ، دورة‌ ۱۰، ش‌ ۹ و ۱۰ (۱۵ تیر ـ ۱۵ شهریور ۱۳۵۱)؛ حسن‌ مدیر حلاّ ج‌، نهضت‌ ایران‌، یا، تاریخ‌ مشروطیت‌ ، تهران‌ ] ۱۳۱۲ ش‌ [ ؛ حسن‌ مرسلوند، «پرونده‌ بدهی‌های‌ حاج‌محمدتقی‌ بنکدار»، گنجینة‌ اسناد: فصلنامة‌ تحقیقات‌ تاریخی‌ ، سال‌ ۱، دفتر ۳ و ۴ (پاییز و زمستان‌ ۱۳۷۰)؛ مستشارالدوله‌ صادق‌، خاطرات‌ و اسناد مستشارالدوله‌ صادق‌ ، چاپ‌ ایرج‌ افشار، تهران‌ ۱۳۶۱ـ۱۳۷۴ ش‌؛ عبدالله‌ مستوفی‌، شرح‌ زندگانی‌ من‌، یا، تاریخ‌ اجتماعی‌ و اداری‌ دورة‌ قاجاریه‌ ، تهران‌ ۱۳۶۰ ش‌؛ حسین‌ مکی‌، تاریخ‌ بیست‌ سالة‌ ایران‌ ، تهران‌ ۱۳۶۲ـ۱۳۶۴ ش‌؛ مهدی‌ ملکزاده‌، تاریخ‌ انقلاب‌ مشروطیت‌ ایران‌ ، تهران‌ ۱۳۷۱ ش‌؛ محمدبن‌ علی‌ ناظم‌الاسلام‌ کرمانی‌، تاریخ‌ بیداری‌ ایرانیان‌ ، چاپ‌ علی‌اکبر سعیدی‌ سیرجانی‌، تهران‌ ۱۳۶۲ ش‌؛ سر آرتور هاردینگ‌، خاطرات‌ سیاسی‌ سر آرتور هاردینگ‌ ، ترجمة‌ جواد شیخ‌الاسلامی‌، تهران‌ ۱۳۷۰ ش‌.


منبع: سایت دانشنامه جهان اسلام
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
کرونا چه خواهد شد؟
بزودی نابود می شود
هرگز از بین نمی رود
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان