کد خبر: ۱۸۵۰۴
تاریخ انتشار: ۰۹ مرداد ۱۳۹۹ - ۱۸:۴۵-30 July 2020
از میان فرنگیانی که در دوره زندیه به شیراز رفته‌اند، ویلیام فرانکلین (william francklin) سفرنامه‌ای مفصل و خواندنی دارد.
عصراسلام: شرح سفر او به شیراز برای اولین بار در سال ۱۷۹۰ در لندن به چاپ رسیده است.¹ این کتاب که با عنوان «مشاهدات سفر از بنگال به ایران»² در ایران نیز ترجمه و منتشر شده، یکی از مهمترین منابع تاریخی درباره سالهای آخر دوره زند می باشد.

ویلیام فرانکلین افسر جوان بریتانیایی مامور در هند، پس از سفری دریایی از بنگال به بندر بوشهر رسید و در ۲۹ مارس ۱۷۸۷ /۹ جمادی الثانی ۱۲۰۱ به شیراز وارد شد. در این زمان در شیراز و نیمه جنوبی ایران، جعفرخان زند برادرزاده کریم خان وکیل حکومت می‌کرد و درگیر جنگ‌هایی ادامه دار با آقامحمدخان قاجار، مدعی دیگر سلطنت در نیمه شمالی کشور، بود.

اقامت فرانکلین در شیراز حدود شش ماه به طول انجامید و او در روز ۱۱ اکتبر ۱۷۸۷/ ۲۸ ذیحجه ۱۲۰۱ شیراز را به سوی هندوستان ترک کرد.

وی در ابتدای این سفرنامه شرحی از سفر دریایی خود از بنگال به بمبئی و رسیدن به بوشهر از طریق خلیج فارس و سپس مسافرت زمینی به شیراز دارد. توصیفات فراوان و دقیقی از بناهای شیراز، آب و هوا و محصولات این شهر، مذهب و آداب و رسوم و جزئیات زندگی ایرانیان و تشکیلات حکومتی و اجتماعی آن عهد در این کتاب آمده است. کاپیتان فرانکلین از خرابه های تخت جمشید نیز بازدید کرده و توصیفاتی نیز از آن مکان دارد.

بخش پایانی کتاب درباره وقایع سیاسی ایران از زمان مرگ نادرشاه تا دوره جعفرخان زند می باشد و مطالبی درباره جانشینان نادر، مدعیان سلطنت پس از او، تکاپوهای کریم خان زند در راه سلطنت، دوران درخشان حکومت او، خلقیات و روحیات متفاوت و نیک این پادشاه و در نهایت دوره جنگهای خانوادگی جانشینان او آمده است.

از مشاهدات و خاطرات فرانکلین معلوم می شود که با وجود چند سال جنگ داخلی و نا آرامی، هنوز آثار رفاه و امنیت دوره کریم خان زند باقی بوده و جعفرخان زند هم با وجود شکست هایش در شمال و مرکز ایران، در نیمه جنوبی کشور با اقتدار حکومت می کرده است.

این سفرنامه در مجموع اطلاعات خوبی از اوضاع مملکت ایران و فرهنگ و رسوم و عقاید و نحوه زندگی ایرانیان در حدود دویست و پنجاه سال پیش و در اواخر عهد زندیه به دست می دهد و به نظر میرسد مؤلف در راستای مطالعات شرق شناسی یا ماموریت غیر رسمی خود، قصد مطالعه و مشاهده جدی و عمیق در مورد فرهنگ و مذهب و جامعه ایرانی داشته است. 

از ویلیام فرانکلین کتابها و یادداشتهای دیگری نیز درباره مشرق زمین و هندوستان وجود دارد. او در سال ۱۸۲۵ در هندوستان بازنشسته شد و در ۱۲ آوریل ۱۸۳۹ در هفتاد و شش سالگی در لندن درگذشت.

فرانکلین در صفحات ۱۳۷ تا ۱۴۰ از متن اصلی کتاب شرحی جالب از «مراسم جشن عید قربان» آورده و آن را "festival of the ide korban" نامیده است:

روز ۲۳ سپتامبر که امسال با دهم ذی الحجه ۱۲۰۱ هجری مقارن شده است، در ایران به صورت جشن بزرگی گرامی داشته می شود. این روز در شیراز با شادی زیادی جشن گرفته می شود. ایرانیان این روز را عید قربان یا روز جشن قربانی می نامند. آنها اعتقاد دارند که در این روز حضرت ابراهیم پسرش اسحاق را که اسماعیل مینامند به خداوند هدیه کرده است.چند روز پیش از این مناسبت، هر خانواده یک گوسفند خوب و فربه تهیه کرده و آن را برای قربانی کردن در نظر میگیرد و به همین دلیل به آن «گوسفندقربانی» (gosefund korban) می گویند. از این گوسفند به خوبی نگهداری می شود و لازم است که کاملا سالم بوده و خال یا لکه ای نداشته باشد تا نشانه ای از پاکی اسحاق باشد.

آنها در روز عید قربان، قربانی را با نوار های پارچه ای و مهره های رنگارنگ و دیگر زیورآلات می آرایند. همچنین صورت، پاها و قسمتهای مختلف بدنش را با گیاه حنا رنگ آمیزی می کنند. همسایه ها متقابلا به دیدار هم میروند و عید را به یکدیگر تبریک می گویند. سلام و تبریک آنها به این شکل بیان می شود: «عید شما مبارک باشد!» 
(ide shuma mubarik bashed!)

وقتی که گوسفند قربانی شد، قسمت های مختلف گوشت را به دوستان خود و افراد فقیر می دهند. در واقع بعضی از افراد هیچ بخشی از آن را برای خود برنمیدارند. اما هر شخص مسلمانی با توجه به دستور دینش وظیفه دارد قسمتی از گوشت قربانی را به افراد فقیر بدهد تا آنها بتوانند با استفاده از آن یک وعده غذای مناسب تهیه کنند. سپس تمام این روز به جشن و شادی میگذرد. 

در میان اشراف و بزرگان این مراسم به این صورت برگزار می شود: 

خان (khan) یا در غیاب او بیگلربیگ (beglerbeg) با جمعیت زیاد به محلی که در خارج از شهر است و قربانگاه (korbangah) نامیده می شود میرود. در این هنگام شتری که برای این مراسم انتخاب شده و به بهترین شکل زینت داده شده است به پیش رانده می شود. وقتی به آن محل رسیدند، خان در ابتدا ضربه ای با نیزه به سینه حیوان وارد می کند و پس از آن به جمعیت اجازه داده می شود به قربانی هجوم برند. مردم گوشت شتر قربانی را به هزاران قسمت تقسیم میکنند و هر شخص سعی می کند تکه ای هر چند کوچک از آن را به دست بیاورد، زیرا که معتقدند این گوشت برکت زیادی دارد و اطمینان دارند که نشانه شگون و خوش شانسی است.

سپس جمعیت به شهر برمیگردد و تا هنگام غروب در جایگاهی که در میدان مقابل ارگ برپا شده است، زنان و مردان به بند بازی، رقص و آواز ، قوچ بازی و سایر تفریحات میپردازند. ایرانیان در این روز اشعاری را که برای این عید سروده شده و همگی در ذهن دارند، در کوچه و خیابان می خوانند و در هر جایی شادی و پایکوبی برقرار است.
همانطور که قبلا اشاره کرده بودم، من در شیراز در خانه یک خانواده محلی زندگی میکردم. در این هنگام مناسب دیدم که به آنها هدیه ای بدهم. بنابراین گوسفندی برای قربانی به آنها اهدا کردم که با خوشحالی فراوانشان همراه شد و ما آن روز را در نهایت شادمانی گذراندیم.


توضیحات:
۲- Observations made on a tour from bengal to persia in the years 1786-1787, William Francklin, London, printed for t.cadell, in the strand, 1790
۲- مشاهدات سفر از بنگال به ایران، ویلیام فرانکلین، ترجمه محسن جاویدان، مرکز ایرانی تحقیقات تاریخی، چاپ اول ۱۳۵۸

نویسنده: دکتر سعید میرسعیدی
کانال ایران‌عصر‌زند
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
منشاء پدیده داعش را چه می دانید؟
ناشی از تفکر وهابی-تکفیری
محصول توطئه غرب و اسرائیل
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان