کد خبر: ۱۸۴۴۵
تاریخ انتشار: ۰۷ مرداد ۱۳۹۹ - ۱۰:۱۹-28 July 2020
بهشت زهرا قدیمی ترین گورستان مدرن ایران است که دیروز جشن پنجاهمین سالگرد احداث آن، سر و صدای زیادی برانگیخت.
عصراسلام: مدرن بودن این گورستان منحصر به سازه های مهندسی و عقلانیت تکنولوژیک بکار رفته در احداث و توسعه آن نیست، بلکه همچنین در ایده بنیادینی است که در لحظه تاریخی ایران مدرن به ذهن مدیران سیاسی و شهرسازان و مهندسان رسید: ضرورت جداسازی مردگان از زندگان که پیش از آن در "شهر اسلامی" در مجاورت هم قرار داشتند و تبعید درگذشتگان به جایی دوردست که در افق نگاه زندگان نباشند.

در شهر قدیم که مسجد و بازار در مرکز آن قرار داشت و محلات مسکونی اقمار آنها محسوب، هر محله در مجاورت خویش، گورستان  خود را داشت، گویی مرگ بخشی جدایی ناپذیر از زندگی است و تداوم و مکمل ضروری آن است.

به عبارت بهتر انسان زندگی می کرد تا بمیرد و به حیات جاودان دست یابد. معمای مرگ و تلخی آن با بشارت حیات ابدی در جهان باقی و نامیرایی انسان در آن، پاسخی آرام بخش و تسکین دهنده دریافت می کرد.

اما در جهان بینی انسان مدرن که تقدم و اصالت با زندگی است، مرگ ایستگاه پایانی و تقدیری محتوم و البته منفور است که باید تا جایی که ممکن است، آن را به تاخیر انداخت.
 پزشکی مدرن، مراقبت های بهداشتی و تغذیه و سیاست های جمعیتی متناسب، همه در پی آنند نرخ امید به زندگی را ارتقا و کابوس مرگ تا جایی که ممکن است، از سر زندگی دور کنند.

دلپذیر کردن منظره مرگ از رهگذر تبعید گورستان‌ها به خارج از شهرها و از دید خارج کردنشان راهکاری نومیدانه  برای غلبه بر ترسی دائمی از کابوسی است که همیشه وجود دارد. گورستان در صورت مدرن آن، نه بخشی از شهر، بلکه "شهر مردگانی" است که خلوت و سکوت و آرامش، خصیصه اصلی و بارز آن است. 

تعبیر آرامستان که اخیرا بجای واژه‌های قدیمی و آشنای گورستان و قبرستان بکار می رود و اتصاف آن به به نامهایی چون باغ و بهشت، تاکتیکی زبانی در راستای دلپذیر کردن مفهوم مرگ و کاستن از مرارت های آن است. کما اینکه این بازیهای زبانی، مکمل تکاپوهای مهندسی و شهرسازی برای خیابان کشی و بوستان سازی و احداث ابنیه و تاسیسات و امکانات رفاهی در شهری است که اختصاص به رفتگان دارد و زندگان فقط در اوقاتی محدود و لحظاتی ناب گذارشان به آن می افتد.

یحتمل انگیزه بنیانگذار جمهوری اسلامی هنگامی که در اولین روز ورود به میهن در بهشت زهرا، رژیم در حال سقوط را متهم به "ویران کردن ایران و آباد کردن قبرستان" ها کرد، تنها طعنه ای سیاسی به دستگاه و یادآوری کشتارهای دوران انقلاب نبود، بلکه می توان تصور کرد وی تحت تاثیر جذابیت های بصری و عظمت شهرسازی مخلوق بروکراسی و عقلانیت مهندسی در گورستانی قرار گرفته بود که تا آن زمان نامتعارف و نخستین، در نوع خود محسوب می شد.

با شروع جنگ هشت ساله و برآمدن مفهوم "شهادت" که قبلا، در نگاه و تحلیل نحله های فکری و سیاسی چپ و راست و مسلمان و سکولار تا حد زیادی بالیده بود، مواجهه جامعه با مفهوم مرگ دستخوش تغییر شد و سنت در هیات ایدئولوژیک و مدرنیستی آن تا حدی به صحنه بازگشت. 

بهشت زهرایی که در اوان انقلاب به هاید پارک ایران تبدیل شده بود، در دهه شصت به معبدی مقدس برای تجدید بیعت با آرمانهای حکومت بدل گردید. در یک نظام ایدئولوژیک گورستان هم مانند سایر ساحت های اجتماعی، مشمول رویکردهای کنترل، برجسته سازی و نادیده انگاری شده و به بخشی جدایی ناپذیر از مناسک تقید و وفاداری و بازپروری ایده ها و ارزشهای بنیادین تبدیل می گردد.

از دهه هشتاد  به موازات تحولات عمیقی که در رویکردهای کلان اقتصادی و اجتماعی بوجود آمد و نیز دگرگونی در سبک و سطح زندگی مردم، گورستان تا حد زیادی از کمند ایدئولوژی رها و تسلیم منطق بازار و اصل بازگشت و ازدیاد سرمایه شد.

قبرفروشی و تقسیم مقابر به معمولی و متوسط و لاکچری، نه تنها نشانه تداوم و تعمیق نگاه مدرن و متجددانه به مفهوم مرگ است، بلکه بازتابی از گروه بندیهای  جامعه به شدت طبقاتی شده ای است که کسب سود و لذت و سرمایه را اصل می داند.

قبر لاکچری، ختم لاکچری و تلفیق نامتعارف شادی و غم و لذت و اندوه را در مراسم های ترحیم، نباید صرفا بعنوان بخشی از مناسک عزاداری طبقه نوکیسه و تازه به دوران رسیده بهره مند از سفره فساد و رانت قلمداد کرد. بلکه همزمان ترجمان مرگ اندیشی و مرگ آگاهی سقیم انسان بریده از سنت و خالی از ارزشهای مدرنی است که در یک اجتماع تضعیف شده به لحاظ هنجاری و فقیر از نظر پاسداشت خیر عمومی در پی کسب لذت و سود بیشینه با هر بهایی است.

جشن تولد پنجاه سالگی گورستان بهشت زهرا از سویی تاکیدی مجدد بر مدرن شدن مواجهه با مساله مرگ در جامعه ایران است. این البته روندی خلاف عادت نیست، اما طبقاتی شدن مرگ به موازات افزایش ویرانگر نابرابری در تمامی سطوح حیات انسانی، چیزی نیست که بتوان  به آسانی از آن گذشت.

صلاح الدین خدیو 
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
منشاء پدیده داعش را چه می دانید؟
ناشی از تفکر وهابی-تکفیری
محصول توطئه غرب و اسرائیل
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان