کد خبر: ۱۸۱۱۱
تاریخ انتشار: ۲۴ تير ۱۳۹۹ - ۱۷:۵۵-14 July 2020
(پاسخی به نقد آقای مهدوی‌زادگان)
عامل اصلی اعتراض برخی از روحانیون و مردم مشهد در تیر 1314 "دقیقاً" چه بود؟
آنچه در این قبیل موارد مشکل ایجاد می‌کند، خوانش تاریخ از آخر به اول است. یعنی وقتی ما آخر یک داستان را می‌دانیم و با این علم به آن می‌خواهیم فواصل قبل را بررسی کنیم.

2
سوال اینست که "دقیقا" عامل اصلی اعتراض گروهی از روحانیون و مردم مشهد در تیرماه 1314، که زمینه‌ساز واقعه گوهرشاد شد، چه بود؟
طبق یک قول (که من به آن قایلم) عامل اصلی اعتراض، قانون اجبار کلاه شاپو برای همه مردان (در امتداد قانون متحدالشکل‌شدن البسه مصوبه 1307) بود که طبق آن مقرر شده بود کلاه شاپو جایگزین همه اقسام کلاه‌های قبلی (ازجمله کلاه پهلوی) شود؛ کلاهی که ازنظر متدینین «فرنگی» و ازنظر حکومت «بین‌المللی» محسوب می‌شد. ظاهرا سفر حاج‌آقا حسین قمی پیرو جلسه روحانیون مشهد در منزل آیت الله یونس اردبیلی هم در اعتراض به همین اجبار کلاه شاپو بوده است. موضوعی که بین استاندار خراسان و نایب التولیه آستان قدس هم بر سرش اختلاف نظر وجود داشت و آنقدر مهم بود که نایب التولیه (اسدی) پیش‌بینی کرده بود اجرای این قانون موجب ناآرامی در مشهد خواهد شد و از رضاشاه  خواسته بود مشهد را استثنا کند. که شاه نپذیرفت. 

3
اینکه چند ماه بعدش قانون کشف حجاب تصویب شد یا اینکه از ماه‌ها و بلکه سالها قبل تحرکاتی در زمینه کشف حجاب زنان وجود داشت، دلیل نمی‌شود که عامل اعتراضات در آن مقطع را کشف حجاب بدانیم. بله روشن است که روحانیون از همان سال‌های میانی دهه‌ی 1300 انگیزه‌های فراوانی برای نارضایتی از حکومت و اعتراض داشتند. منتها مهم آنست که ریشه هر اعتراض را دقیقا در همان زمینه‌ی وقوعش بشناسیم و بفهمیم. وگرنه تمایل حکومت به کشف حجاب امر پنهانی نبود که ناگهان در تیر 1314 برای روحانیون مشهد مکشوف شده باشد. مثلا حضور بدون حجاب ملکه ثریا (همسر امان‌الله‌خان) در ضیافت رسمی دربار در سال 1308 یک نمونه آشکار این تمایل بود. مضافا که می‌دانیم از اوایل سال 1306 نشریاتی مثل عالم نسوان و گروههایی مثل «مجمع کشف حجاب» با برگزاری مهمانی‌های مختلط و کشف حجاب زنان علنا برای کشف حجاب زمینه‌سازی می‌کردند. برگزاری مراسم مختلط در مدارس و تشویق دختران به کشف حجاب هم از مدتها قبل آغاز شده بود.
4
یک نکته‌ی روش‌شناختی در حاشیه‌ی این بحث که می‌تواند ابهامات را رفع کند، جنس منابع و مستندات این فرضیه‌ها است. استناد کسانی که ریشه اعتراض تیر 1314 را کشف حجاب نسوان می‌دانند نوعاً‌ به اقوال و خاطرات است (ازجمله «خاطرات سیاسی بهلول» یا کتاب «قیام گوهرشاد» اثر سینا واحد که در آن مصاحبه‌هایی با شاهدان عینی شده است.) نکته‌ی مهم آن است که این خاطرات، سالها و بعضاً دهه‌ها بعد تدوین شده نه در زمان خود واقعه. صواب آن است که در چنین موضوعاتی به جای کتابهای خاطرات، به اسناد همان زمان مراجعه کنیم. مانند مطبوعات و اسناد شهربانی و...
به عنوان مثال در گزارش شهربانی مشهد به شهربانی کل کشور از ماجرای گوهرشاد صراحتا آمده است: 
«به‌واسطه‌‌ی اینكه‌ اهالی‌ خراسان‌ تا درجه‌ای‌ از تجدّد دور و تا اندازه‌ای‌ تحت‌نفوذ علمای مذهبی‌ می‌باشند، در پی‌ امر مطاع‌ مبارك‌ ملوكانه‌، استعمال‌ كلاه ‌لبه‌دار سوء اثر بخشید». 
در جای دیگر از همین گزارش آمده است: «مشارالیه‌ [بهلول] روی‌ منبر مردم‌ را تحریك ‌می‌كند كه‌ در مقابل‌ كلاه‌ لبه‌دار استقامت‌ نمایند و می‌گوید اگر بر سر شما كلاه‌لبه‌دار بگذارند چند روز دیگر هم‌ حجاب‌ از روی‌ ناموس‌ شما برداشته‌ خواهدشد».
این سند به روشنی نشان می‌دهد عامل اصلی اعتراض، کلاه شاپو بوده؛ بله بهلول روی منبر می‌گوید اگر به کلاه اعتراض نکنیم فردا سراغ حجاب می‌روند. اما این خیلی تفاوت می‌کند که بگوییم دلیل اصلی اعتراض روحانیون و مردم مشهد در تیر 1314 کشف حجاب زنان بوده است.

5
کتاب تاریخ را با دقت بخوانیم، نه از آخر به اول؛ و نه مطابق پسندهای تبلیغاتی و تمایلات ایدئولوژیک امروزمان.


منبع سند:
آرشیو مركز اسناد انقلاب اسلامی، پرونده‌ی وقایع مسجد گوهرشاد، شماره‌ی بازیابی 9/422 شماره‌ی صفحه 57ـ 60.
(نقل از یادداشت رییس مرکز اسناد با عنوان «نقش روحانیت در قیام مسجد گوهرشاد». تیر 95)

محسن‌حسام مظاهری
  
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
منشاء پدیده داعش را چه می دانید؟
ناشی از تفکر وهابی-تکفیری
محصول توطئه غرب و اسرائیل
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان