کد خبر: ۱۸۰۵۲
تاریخ انتشار: ۲۲ تير ۱۳۹۹ - ۱۷:۴۸-12 July 2020
سند شماره ۱۲۹ در بایگانی شماره ۸ محرمانه از سرپرسی لورن به لرد کرزن (واصله در ۲۰ مارچ) تاریخ صدور ۳۱ ژانویه ۱۹۲۲


تهران

سرور من در تلگرام شماره ۲۱ مورخ ۱۱م ماه جاری خود، افتخار داشتم مختصره موقعیت و آرزوهای محتمل رضاخان سردار سپه وزیر جنگ فعلی را برای سرورم بیان کنم. چنان که سرورم مطلع شده اند، ضمنا فرصتی داشتم که با رضاخان آشنا شوم. او مانند من یکی از مهمانان شام رسمی اخیر وابسته نظامی دولت ایالات متحده آمریکا بود. در آن فرصت، رضاخان به من معرفی شد، و ...

✳️ چون رضاخان بدون‌شک برجسته‌ترین (قابل‌توجه‌ترین) شخصیت در صحنه سیاسی امروز ایران است، آنچه راجع به پیشینه او می‌گویند و عقیده‌ای که راجع به او پیدا کرده‌اند، ممکن است برای سرورم جالب توجه باشد.

رضاخان یکی از اهالی سوادکوه در استان مازندران است، پدرش یک ایرانی و مادرش دختر یکی از مهاجرين قفقازی، به عبارت دیگر، یکی از اهالی قفقاز بود که وقتی نواحی آن‌ها را روسیه بر اثر معاهده ترکمانچای از ایران جدا کرد، مهاجرت به ایران را به زندگی تحت سلطه روسیه در محل خود ترجیح داده بودند.

به من گفت خدمت در نیروی نظامی ایران را از ۱۵ سالگی شروع کرده بود، و بدیهی است که تمام علاقه‌اش متوجه حرفه سپاهی‌گری‌اش می‌باشد. مردی نیرومند و خوش‌اندام با استخوان‌بندی درشت است. بلندقدتر از اشخاص معمولی، با صدایی ملایم و صراحت بیان که بین ایرانی‌ها نادر است. در صحبت کردن، بدون اتلاف وقت برای مبادله جملات ظریف اما کاملا بی‌معنی تعارفاتی که ایرانی‌ها خیلی آن را دوست دارند، او بی درنگ وارد اصل مطلب می‌شود.

✳️ در مذاکراتی که من و او تاکنون داشته‌ایم، هیچ‌گاه راجع به خودش یا راجع به کابینه‌ای که عضو آن است چیزی نگفته، بلکه فقط به خاطر کشورش صحبت کرده است.

در اشاراتش به قدرت‌های خارجی صرفا توجهش به اثر مفید یا غیر مفیدی است که آن‌ها می‌توانند روی خوشبختی و آبادانی ایران بگذارند..

کاملا طبیعی است که با توجه به خانواده و ریشه و پرورش محدود رضاخان، او باید یک مرد بی‌اطلاع و بسی معلومات باشد، ولی دستپاچگی و خود را باختن یا رفتار ناشیانه‌ای نشان نمی‌دهد. او وقار طبیعی قابل‌توجهی دارد و نشانی از عدم تسلط بر خود، نه در گفتارش دیده می‌شود و نه در رفتارش.

در صحبت با او این برداشت برای من حاصل شد که او مغزی به کار نگرفته دارد نه یک مغز خالی، بلکه مغزی که نقطه‌نظرهای تازه‌ای را، که مسئولیت‌های غیرمنتظره و جدید به آن محول کرده بود جستجو و جذب می‌کرد. و موفقانه کوشش می‌نمود اولویت‌ها (مسائلی اصلی) را مشخص و توجه خود را به آن‌ها معطوف نماید، تا نتیجه‌گیری مستقل برای او مقدور گردد.

در حقیقت احساس کردم در مدرسه‌ی قبولِ مسئولیت‌ها، جناب او دانشجویی با آینده‌ی درخشان می‌باشد، زیرا میهن‌پرستی او در حد خیلی عملی‌تر و جدی‌تر از حد عادی و معمولی هم‌میهنانش می‌باشد، و حقیقتا شانه‌های خود را زیر چرخ ارابه کشورش - که به علت بی‌مایگی و حماقت زمامدارانش در حال فرو‌رفتن در شیار جاده و غرق‌شدن بود - گذاشته است که آن را بلند کند.

سرور من به خوبی از چگونگی ترقی رضاخان اطلاع دارند و احتیاج به تکرار آن‌ها نیست، کافی است بگویم اگر انتخاب او به عنوان یک وسیله تصور شده باشد، علی‌رغم کارشکنی بسیاری از اعیان هم‌میهنش که فکر نمی‌کردند یک تازه به دوران رسیده‌ی جاهل بتواند به این سرعت در صدر قرار گیرد، او ثابت کرد که خود تصمیم‌گیر اصلی است. و مطمئنا مرد جاهل تازه به دوران رسیده باید دارای قدرت اراده فوق‌العاده و هدف مشخصی باشد که بتوان علی‌رغم مشکلات به این موفقیت دست یابد.

✳️ تا کنون (تا اینجا) آنچه می‌توانم بگویم آن است که رضاخان به نادرستی بر ثروت خود نیافزوده و اجازه نداده است که ملاحظات پولی در تصمیماتش تأثیر بگذارد. او وجه کافی برای ساختن منزلی متناسب با موقعیت فعلی خود فراهم نموده و بدون شک ۔ چنانکه در این کشور رایج است- هدایای محترمانه‌ای را که اشخاص علاقه‌مند به جلب توجه و التفات او داده‌اند قبول کرده است، اما در قضاوت راجع به آن به استاندارد ایرانی‌ها (که آن جناب به طبیعت غیر ثابت آن کاملا آشنا هستند)، وضع او مشمول سانسور نیست و عامه مردم او را متهم به پولکی بودن یا فساد مالی نمی‌کنند.

شخصا اطلاع دارم که اخيرا مبلغ ۱۵۰/۰۰۰ تومان در بانک گذاشته بود که آن را کتمان نمی‌کرد و ذخیره خود می‌نامید، و به‌هرحال قصد داشت آن را بعدها برای خود مصرف کند، و نیز عین حقیقت است که در وضع سخت مالی چندماه اخیر، او تمام آن وجه را برای نظامیان خود صرف کرد. احترام متواضعانه‌ای که نسبت به او اعمال می‌شود تقریبا مضحک است.

گویا او زبان خیلی خشنی دارد که هم‌میهنانش در هر مقام والایی باشند، از آن معاف نیستند. ایرانی‌های غیرمعتاد به این رفتار، دچار معمایی شده‌اند که چگونه با آن برخورد کنند.

به‌نظر می‌رسد رضاخان حتی در قلب پادشاه نیز احساسی از احترام و نگرانی و تردید به وجود آورده است. مطلع شده‌ام (و ممکن است کاملا صحیح باشد) که شاه بعضی اوقات در منتهای تردید بود که از نظر نفع شخصی خودش عاقلانه‌تر است که رضاخان را پشتیبانی کند یا قوام‌السلطنه را، و اراده او با اجتناب از این تصمیم‌گیری، دلیل اصلی عزیمت با عجله او در یک فصل بسیار نامتناسب برای مسافرت بود. این بدان معناست که شاه لااقل تردید داشت که قرعه‌ی بخت خود را با اعیان و سازمان اداری، با قدرت بی‌نظیرِ تحریک و منفی‌بافی آن‌ها، علیه این مرد یگانه، اما ناخوانده و مزاحم بیندازد.

وابسته نظامی ما از پیشرفت آموزش و انضباط و رفتار قشونی که رضاخان در حال ایجاد آن است، مرا مرتب مطلع کرده است. گزارش‌های او بهبود زیاد و سریعی را در قشون نشان داده است که مسلما مربوط به شخصیت قوی رضاخان و قدرت رهبری اوست.

روز قبل از عزیمت شاه، در میدان بزرگ وسط شهر از حدود ۶ هزار نفر نیروهای مستقر در پایتخت یک سان و رژه نظامی به افتخار اعليحضرت انجام شد، که در آن نمایندگان خارجی و کادر دفتر آنها دعوت داشتند، در نتیجه من فرصت بافتم که واحدهای فشون را شخصا ببینم و قضاوت کنم، و افواج که تشکیل می‌شد از عده‌ای پاره‌پوره‌ی بدقواره
(The rag-tag and bob-tail)
به زحمت می‌توانستم باور کنم که با چشمان خود نظامیان جدید ایرانی را می‌بینم که با اسلحه‌ی کامل، در حال اجرای حرکات نظامی، تغییر آرایش‌ها، حرکات و مشق با تفنگ هستند، آن هم با ظرافتی که می‌شد به‌خوبی آن را با ارتش‌های درجه دوم اروپایی مقایسه کرد.

تنها شخصی که در تمام مدت عملیات به نظر می‌آمد که کاملا حوصله‌اش سر رفته است، اعليحضرت بود. او در طول بازدید از نظامیان حاضر نشد حتی یک کلمه هم خطاب به افسری یا به یکی از شرکت‌کنندگان در سان بگوید.

از آینده‌ی رضاخان مشکل می‌توان به طور یقین و مسلم چیزی گفت، روی‌هم‌رفته او یک مرد بلندپرواز است و قصد دارد تمام قدرت‌ها را در دست خود بگیرد. بعضی‌ها معتقدند آرزوهای او تا حد تخت سلطنت می‌باشد. من فقط می‌توانم بگویم که او اتفاقا تاکنون همه دلبستگی‌های دیگر خود را تابع مصالح قشون تحت فرماندهی خویش قرار داده، و اقتدار واقعی خود را با میانه‌روی و مدارا توسعه داده است. موقعی که کابینه قوام‌السلطنه سقوط کرد. او اگر می‌خواست بدون‌شک می‌توانست رئيس‌الوزراء بشود، ولی تشخیص داد که با این کار از برنامه‌ی خود دور می‌گردد.

رفتار او نسبت به مجلس یک بردباری مغرورانه است. او مجلسیان را جماعتی خسته کننده و روی‌هم‌رفته پرحرف و بی‌ضرر می‌داند. فکر می‌کنم او واقعا مشتاق است که میهن خود را مدرن و ایستاده روی پای خود ببیند. اما میترسم به قشون زیاد تکیه نماید و آن را اهرم تجدید حیات کشور کند، و به علت نداشتن تحصیلات عمومی و تجربه، عوامل اصلی دیگر را عملا کم‌اهمیت بگیرد.

به عقیده‌ی من بسیار غیرعاقلانه است که به رضاخان پشتیبانی (کمک) خودمان را عرضه نماییم...

سر پرسی لورن

یادداشتِ پیوست:

۱. سردار سپه اظهار نمود این‌که گفته‌اند او طرفدار بلشویک‌ها می‌باشد صحیح نیست، مراوده‌ی او با آن‌ها برای حل مسئله گیلان و مازندران بود، و از تابستان گذشته روابط با آن‌ها عادی و معمولی است.
وزیر مختار هم گفتار او را تأیید و اضافه نمود که حرف‌های آن اشخاص را باور نکرده بود.

۲- سردار سپه اظهار نمود مکرر گفته است که او می‌خواهد به وسیله خودِ ایرانی‌ها یک ارتش منظم و قوی به‌وجودبیاورد، نظم را در کشور برقرار کند و یک دولت قوی و مستقل ایران در ایران ایجاد نماید. تقاضای او آن است که انگلیس‌ها در کارش مداخله نکنند (فقط ناظر باشند و به او فرصت بدهند.)

وزیر مختار خشنودی خود را از اقدامات او اظهار نمود و گفت پایه‌ی سیاست انگلستان در ایران همیشه و اکنون نیز، حفظ استقلال و تمامیت ایران است.

۳- راجع به کابینه مشیر الدوله، سردار سپه گفت، با او که محبوبیت ملی دارد مسائل را حل کنید، با سختگیری خود (ندادن پول)، نگذارید روس‌ها با نشان دادن در باغ سبز افکار عمومی را به خود جلب کنند. وزیر مختار علت سختگیری دولت انگلیس (ندادن پول) را بدهی ۲۰ میلیون تومانی ایران و عدم اعتنای دولت ایران به نامه‌های انگلستان در این مورد و قرض گرفتن از جای دیگری (مقصود قرضه یک میلیون دلاری همان موقع ایران از آمریکاست) ذکر کرد.

۴- راجع به نفت شمال ایران، سردار سپه اظهار نمود به فکر دست گذاشتن روی نفت شمال ایران نباشید، زیرا روس‌ها را علیه ایران تحریم خواهد کرد. بگذارید آمریکایی‌ها نفت شمال را استخراج کنند (مانعی ندارد که شما محرمانه شریک باشید)، ایران نباید در آتش رقابت انگلیسی‌ها و آمریکایی‌ها بسوزد.

وزیر مختار گفت اگر ایران و انگلیس و آمریکا توافق داشته باشند، روس‌ها کاری نمی توانند بکنند، بهتر است مسئله نفت شمال ۶ معوق بماند تا شکل خود را بگیرد.
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
منشاء پدیده داعش را چه می دانید؟
ناشی از تفکر وهابی-تکفیری
محصول توطئه غرب و اسرائیل
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان