کد خبر: ۱۷۶۸۳
تاریخ انتشار: ۰۶ تير ۱۳۹۹ - ۱۴:۴۳-26 June 2020
میرزا حسن خان مستوفی موسوم به «مستوفی الممالک» از نخست وزیران مشهور عصر قاجار در ۱۲۵۱ هجری شمسی در تهران متولد شد.
عصراسلام: پدر او میرزا یوسف آشتیانی سالها وزیر مالیه و مدتی نیز صدر اعظم دوره ناصرالدین شاه قاجار بود. به همین دلیل مستوفی از سنین نوجوانی در دربار شاه رفت و آمد داشت و در سالهای بعد توانست کارمند دفتری ناصرالدین شاه شود. شاه به دلیل اعتمادی که به میرزا یوسف داشت، مستوفی ۱۲ ساله را پس از مرگ پدرش به وزارت مالیه کشور منصوب کرد و میرزا هدایت‌الله وزیر دفتر خود را به عنوان نایب او مأمور رسیدگی به کارهای مالیه نمود. اما میرزا هدایت نیز در ۱۲۷۱ هجری شمسی درگذشت و مستوفی ۱۹ ساله اداره امور مالیه را به دست گرفت.

پس از قتل ناصرالدین شاه ـ۱۲۷۵ـ در اوائل سلطنت مظفرالدین شاه، امین‌الدوله صدر اعظم جدید که می‌خواست سر و سامانی به وضع مالی کشور بدهد، ناصرالملک را به وزارت مالیه برگزید و مستوفی جوان که حاضر نبود مقامی پائین‌تر از وزارت داشته باشد رهسپار اروپا شد و به مدت ۱۰ سال به سیاحت و تجارت سرگرم شد. او در ۱۲۸۶ به درخواست میرزا علی اصغرخان امین‌السلطان (اتابک اعظم ) به تهران بازگشت و تنها سمت خالی کابینه یعنی وزارت جنگ را عهده دار شد. مستوفی در روز ۸ مرداد این سال جهت اخذ رأی اعتماد از سوی اتابک اعظم به مجلس معرفی شد. اما در همین روز اتابک هنگام خروج از مجلس ترور شد و به قتل رسید. میرزا حسن مستوفی در کابینه‌های میرزا احمد خان مشیرالسلطنه، میرزا ابوالقاسم ناصرالملک، حسینقلی خان نظام السلطنه مافی و میرزا جواد خان سعدالدوله نیز وزیر جنگ بود.

در دوره صدارت میرزا جواد خان سعدالدوله بود که تهران توسط مشروطه خواهان فتح شد _ تیر ۱۲۸۸ _ پس از خلع محمدعلیشاه و به سلطنت رسیدن احمد شاه، کابینه اول محمد ولی خان تنکابنی (سپهدار اعظم ) تشکیل شد. در این کابینه، مستوفی وزیر مالیه بود. او در سومین کابینه محمد ولی خان نیز همین مسئولیت را داشت. با سقوط کابینه محمد ولی خان تنکابنی، مستوفی در ۳۸ سالگی مأمور تشکیل کابینه شد و در سوم مرداد ۱۲۸۹ اولین کابینه خود را به مجلس دوم معرفی کرد. بیشتر اعضای کابینه او جوانانی بودند که در اروپا تحصیل کرده بودند. زمانی که میرزا حسن خان مستوفی الممالک کابینه خود را تشکیل داد، ایران در آستانه جنگ اول جهانی صحنه دخالت نیروهای انگلیسی، روسیه و آلمان بوده و وضع معیشتی مردم به شدت وخیم بود. از این تاریخ تا بهمن ۱۳۰۵ در یک دوره ۱۶ ساله، ۸ بار مستوفی مأمور تشکیل کابینه شد. اما این کابینه‌ها تحت تأثیر بحران اقتصادی و سیاسی داخل و تبعات جنگ اول جهانی و مداخلات نیروهای بیگانه در ایران غالباً کم دوام بود و عمر بعضی از آنها از چند هفته تجاوز نمی‌‌کرد.

کابینه اول مستوفی با مصوبه مجلس در مورد خلع سلاح افراد غیر نظامی مواجه شد. متعاقب این مصوبه، قوام السلطنه وزیر جنگ پس از چند اخطار به ستارخان و باقرخان با آنان که در پارک اتابک تهران مستقر بودند درگیر شدند. این درگیری با دهها کشته و مجروح و سپس بازداشت باقرخان روبرو شد.

کابینه دوم مستوفی با شروع جنگ اول جهانی و تاخت و تاز بیگانگان در ایران مقارن بود . کابینه سوم مستوفی با پیشروی نظامیان روس به طرف تهران و شورش مسلحانه نظام السلطنه مافی در غرب کشور همراه بود.کابینه چهارم با موج قحطی و مشکلات ناشی از جنگ در کشور ۱۰۰ روز بیشتر دوام نداشت، کابینه پنجم در اوج خودسریهای رضاخان تشکیل شد و دولت ضعیف و بی اراده مستوفی که حتی بسیاری از وزیرانش گماشته رضاخان بودند، از سوی بعضی نمایندگان مجلس از جمله مرحوم مدرس استیضاح شد و مجبور به استعفا گردید. 

مستوفی سپس در دوره پنجم مجلس از تهران به نمایندگی انتخاب شد. اما عمر این مجلس نیز در بهمن ۱۳۰۴ یعنی ۳ ماه پس از انقراض سلسله قاجار به پایان رسید. در اردیبهشت سال بعد رضا شاه تاجگذاری کرد سپس از مستوفی خواست مأمور تشکیل کابینه شود. مستوفی خواستار آزادی عمل خود در انتخاب وزیران شد و رضا شاه نیز او را به استثنای وزارت جنگ که به فروغی واگذار کرده بود، آزاد گذاشت. مستوفی کابینه ششم خود را در چنین شرایطی تشکیل داد. او وزارت مالیه را نیز به وثوق‌ الدوله عاقد قرارداد ۱۹۱۹ سپرد. کابینه به دلیل آنکه در دوره فترت مجلس پنجم و ششم تشکیل شده بود به هنگام تشکیل مجلس ششم ـ تیر ۱۳۰۵ ـ طبق سنت پارلمانی استعفا داد ولی مستوفی مجدداً با رأی تمایل مجلس کابینه جدید را که به دلیل بعضی تغییرات در هیئت وزیران کابینه هفتم به شمار می‌رفت در شهریور آن سال تشکیل داد. این کابینه در بهمن همان سال با استیضاح نمایندگان مجلس سقوط کرد ولی مجلس مجدداً به رئیس‌الوزرائی مستوفی ابراز تمایل نمود. در نتیجه آخرین کابینه میرزا حسن خان مستوفی الممالک در بهمن ۱۳۰۵ تشکیل شد. این کابینه نیز در خرداد سال بعد با استعفای مستوفی فرو پاشید.

مرحوم مدرس در آن زمان گفته بود «مستوفی مثل شمشیر مرصع جواهر نشانی است که فقط برای روزهای بزم و سلام باید آن را به کار بست. مملکت ما امروز احتیاج به شمشیر برنده و فولادی دارد...»

میرزا حسن خان مستوفی الممالک سرانجام در ششم شهریور ۱۳۱۱ در خانه یکی از بستگان خود در نزدیکی امام زاده قاسم دچار عارضه سکته قلبی شد و در سن ۵۹ سالگی در گذشت. او به دفعات ازدواج کرد و به هنگام مرگ ۲۳ فرزند از وی باقی ماند.


عمارت مستوفی‌الممالک در بافت تاریخی سنگلج تهران، جزو معدود بناهای تاریخی خوشبختی است که به واسطه‌ی حضور یک وزیر جوان در وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات می‌تواند از تخریب و هر اتفاق ناگواری جان سالم به در ببرد. داستان این عمارت هر چند به تازگی بر سر زبان‌ها افتاده، اما به واسطه‌ی تکرارش می‌توان به ابعاد دیگرِ ماجرای این خانه‌ی تاریخی پرداخت.

حمیدرضا حسینی پژوهشگر دانشنامه تهران که بررسی کاملی در مورد خاندان مستوفی‌الممالک و عمارت تاریخی منسوب به این نام انجام داده، در این زمینه توضیح می‌دهد.

وی اهمیتِ حضور حسـن مسـتوفی در تاریخ معاصر ایران را نیز این‌طور بیان می‌کند؛ «حسن مستوفی از "برکشیدگان عصر ناصری" و حلقه واسط نظام دیوان‌سالاری قدیم و جدید ایران»، «مهره کلیدی در ائتلاف نخبگان حاضر در ساختار قدرت و مخالفان دولت قاجار به منظور گذارِ مسالمت‌آمیز از نظام سلطنت مطلقه به نظام مشروطه سلطنتی»، «از ارکان دولت‌های مشروطه و هم ردیف بزرگ‌ترین سیاستمداران این عصر همچون حسن پیرنیا،  احمد قوام، سیدحسن مدرس و محمد مصدق» و «شهره بودن وی به پاکدستی، وطن‌پرستی، دموکرات‌منشی و آزادیخواهی» بیان می‌کند.

او با تاکید بر این‌که حسن مستوفی و پدرش، علاوه بر تاریخ ایران، در تاریخ تهران نیز جایگاه مهمی دارند، توضیح می‌دهد: «اجرای طرح توسعه تهران در دوره ناصری مشترکا برعهده میرزا یوسف مستوفی‌الممالک و میرزا عیسی وزیر قرار گرفت. این خانواده مالک اراضی وسیعی در تهران و شمیران و شکل‌دهنده برخی محلات شهر مانند حسن‌آباد، یوسف‌آباد، بهجت‌آباد و ده ونک بودند و وقفیات مهمی را در شهر تهران از خود به جا گذاشتند که می‌توان به قلعه ارامنه، کلیسای میناس مقدس و بخشی از زمین‌های دانشگاه الزهرا در محدوده ونک اشاره کرد.»

وی قدمت این خانه را که از چند روز گذشته احیای آن در دستور کار وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات قرار گرفته، متعلق به دوره ناصری می‌داند و می‌گوید: این خانه در دوره قاجار در جبهه جنوبی چال‌حصار و در پهنه میانی محله سنگلج قرار داشت. چال‌حصار، چاله بزرگی بود که به عنوان مزبله اهالی سنگلج مورد استفاده قرار می‌گرفت و حتی امحا و احشای دام‌های ذبح شده را در آنجا می‌ریختند.

میرزا یوسف مستوفی‌الممالک، چاله را پُرکرد و روی آن یک باغ عمومی احداث کرد که شاید اولین باغ عمومی شهر تهران و پیشقراول پارک‌های امروزی بود.

تقریبا در همان زمان نیز در جنوب چال‌حصار، باغ و عمارتی را برای خود ساخت. در سال ۱۲۷۳ خورشیدی فرزند او میرزا حسن مستوفی، عمارت کنونی را در باغ پدری بنا کرد. البته این باغ مساحت به مراتب بیشتری داشت اما پس از فوت میرزا حسن، بخش‌هایی از آن تفکیک و فروخته شد و فقط عمارت اصلی در یک زمین ۱۶۰۰ متری باقی ماند.»

این پژوهشگر دانشنامه تهران «مجاورت خانه‌ی مستوفی‌الممالک با سه محور بزرگ تاریخی فرهنگی و گردشگری کلانشهر تهران با دسترسی مناسب پیاده و سواره را از مزیت‌های مرمت و احیای خانه مستوفی‌الممالک» می‌داند.

حسینی با بیان این‌که خانه مستوفی‌الممالک در محله سنگلج تهران دست‌کم به دو دلیل اهمیت دارد، توضیح می‌دهد: «این خانه به عنوان نمونه‌ای منحصربفرد از نخستین بناهای «فرنگی‌ساز» در تهران عصر ناصری، دارای ارزش‌های معماری و هنری قابل توجه است و از سوی دیگر به یکی از برجسته‌ترین چـهره‌هـای تاریخ معاصر ایران، یعنی میرزا حسن مستوفی‌الممالک تعلق دارد، این بحث موضوع اخیر آنقدر مهم است که حتی اگر فرض کنیم خانه مستوفی ارزش‌های معماری و هنری نداشت، باز هم به دلیل پیوند با نام «میرزا حسن مستوفی»، شایسته حفظ و حراست بود.»

وی همچنین در مورد موقعیت محلی عمارت مستوفی‌الممالک تشریح می‌کند: «این خانه در محله سنگلج در غرب تهران قرار گرفته بود که از محلات اعیان نشین شهر به شمار می‌آمد، براساس آمارهای مربوط به سالهای ۱۸-۱۳۱۷ قمری با توابع خود دارای ۱۵۵ باغ و باغچه بود. برخی از این باغ‌ها بیش از ده هکتار وسعت داشتند. از این گذشته عده زیادی از درباریان و دیوانیان به علت نزدیکی محله سنگلج به محله ارگ سلطنتی و سهولت دسترسی به محل کار خود در این محله سکنی گزیده بودند که از آن جمله می‌توان به خانواده‌هایی مانند معیرالممالک، مستوفی‌الممالک، قوام‌الدوله، حاجب‌الدوله و وزیر دفتر اشاره کرد.

امروزه عمارت مستوفی‌الممالک، علاوه بر قرار گرفتن در بافت تاریخی مرکز شهر تهران، با سه محور بزرگ تاریخی- فرهنگی و گردشگری پایتخت یعنی «محور بازار بزرگ»، «محور ارگ سلطنتی و کاخ جهانی گلستان» و «محور میدان مشق» مجاورت دارد. عمارت مستوفی دسترسی آسانی به این محورها دارد که می‌توان در مسیرهای گردشگری این سه محور، جذب شود.»

حسینی همچنین بیان می‌کند: عمارت مستوفی در یک بلوک شهری قرار گرفته که درون آن آثار تاریخی – فرهنگی و جاذبه‌های گردشگری مهمی هستند که می‌توان به آثاری مانند بقعه «امام‌زاده سیدناصرالدین(ع)»، «بازارچه قوام‌الدوله»، «کلیسای سورپ گئورگ»، «گذر قلی»، «خانه پدری جلال آل‌احمد»، «مسجد حاج رجبعلی»، «مسجد و مدرسه و آب‌انبار معیر» و «سرای میزانی» اشاره کرد که این بلوک، از شمال به خیابان پانزده خرداد غربی، از جنوب به خیابان مولوی، از شرق به خیابان خیام و از غرب به خیابان وحدت اسلامی محدود می‌شود.


ایسنا
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
منشاء پدیده داعش را چه می دانید؟
ناشی از تفکر وهابی-تکفیری
محصول توطئه غرب و اسرائیل
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان