کد خبر: ۱۷۶۵۲
تاریخ انتشار: ۰۴ تير ۱۳۹۹ - ۱۳:۵۳-24 June 2020
جام فرعونی کنایه از چیست؟
عصراسلام: به ابیات زیر توجه کنید:

- جام فرعونی به‌ کف گیریم پس موسی‌نهاد
 هر چه فرعونی‌ست در ما بیخش از بن برکنیم(سنایی)

- بیار ساغر فرعونی و به دستم ده
 که روز وعدهٔ موسی و گاه میقات است (معزی)

- تا غرقه شود در آب فرعون هوا
 فرعونیِ می به دست فرعون دهید (مختارنامه عطار)

در لغتنامۀ دهخدا ذیل «جام فرعونی» آمده:« کنایه از جام بسیار کلان و پیاله‌ی بزرگ» و از غیاث‌اللغات آورده فرعون جامی داشت از طلا که چهار یا هفت تن  آن را گرفته به‌دور می‌گرداندند و چون مجلس شراب به آخر می‌رسید آن جام را به ندما و خاصان خود می‌بخشید. استاد شفیعی در تعلیقات مختارنامه «فرعونی» را جام شراب بزرگ  معنی کرده‌ا‌ند. دکتر شمیسا در فرهنگ تلمیحات و دکتر استعلامی در شرح قصاید خاقانی و دکتر عفیفی در فرهنگنامۀ شعری همین را پذیرفته‌اند. 

 تا آنجا که جستجو کرده‌ام هیچ سند قدیمی ندیدم که جام فرعون را  بزرگ و زرین گفته باشد. البته از مضافات و منسوبات به فرعون نوعی ملخ بزرگ بوده به اسم ملخ فرعونی: «در بادیهٔ مصر ملخ بزرگ بود، آن را ملخ فرعونی خوانند. چون بیاید مردم را بخورد و جهان خراب کند» (بحرالفوائد:۴۰۴ و عجایب‌المخلوقات طوسی:۶۲۵). شاید بزرگ انگاشتن جام فرعونی با چنین روایاتی ربط داشته باشد. نمی‌دانم. بگذریم.

در یادداشتهای به خط استاد دهخدا ذیل «فرعونی» آمده :« جام فرعونی یا فرعونی‌جام: در کتاب لغتی خطی که نویسنده ٔ آن معلوم نیست در ذیل کلمۀ «طور سینا» نویسد که آینه یا جام فرعونی را از طور سینا آرند و گویا در شعر منوچهری منظور همین آینه یا جام باشد:

می دیرینه گساریم به فرعونی‌جام
از کف سیم‌بناگوشی با کفّ خضیب 

و نیز خاقانی: 

بده جام فرعونیم کز تزهّد
چو فرعونیان ز اژدها می‌گریزم».

همچنین در لغتنامه ذیل «زجاج فرعونی» آمده:«... این همان است که منوچهری از آن به فرعونی‌جام تعبیر کرده و جام در فرعونی‌جام به معنی شیشه است».

چند نکته گفتنی است:

الف. به گمان من نظر دهخدا درست است و جام فرعونی یعنی جامی که از آبگینه/ زجاج/ مینای فرعونی ساخته شده است. در جواهرنامۀ نیشابوری (چاپ افشار، ص۳۴۹) «صفت مینای فرعونی» و طرز ساخت آن آمده اما بدبختانه متن مغشوش است. آبگینۀ فرعونی در  کتب نجومی از معدنیاتی است که منتسب به آفتاب است (التفهیم، ص۳۷۱). رنگش را مثل رنگ نوعی الماس سپید نزدیک به رنگ سیماب نوشته‌اند (جامع‌العلوم،ص۳۲۳) (۱). سودۀ آن مصارف پزشکی داشت (جواهرنامه، چاپ بیگ‌باباپور، ص۶۳) (۲). 

ب. در عجایب‌المخلوقات طوسی آمده: «طور سینا در حدود مصر است [...] از این کوه آبگینۀ‌ فرعونی آرند» (ص۱۳۲). همانکه دهخدا فرمود.

ج. از آبگینۀ فرعونی انواع ظروف آب‌خوری می‌ساختند. از یحیی بن معاذ رازی نقل شده: «ای اصحاب علم! قصرهای شما قیصری است و خانه‌های شما کسروی و[...] مرکبان قارونی و آوندها فرعونی و[...] مذهب‌ها شیطانی؛ پس محمدی کجاست؟» (ترجمۀ احیاءعلوم‌الدین، ج۱،ص۱۴۳). آوندها / اوانی فرعونی( ۳) تعبیر دقیق و مناسبی است و اشاره دارد به انواع آوند؛ اعم از جام، ساغر، ابریق و قارورۀ فرعونی که در متون دیده‌ام.

ویژگی آوندهای فرعونی چه بوده است؟ نفاست و گران‌بهایی. 

در عجایب‌المخلوقات طوسی آمده: «نیکوترین زجاج فرعونی بود. از مصر آرند» (ص۱۴۶). در رسالۀ التبصر بالتجارة منسوب به جاحظ هم نیکوترین آبگینۀ بلوری، آبگینۀ خالص فرعونی دانسته شده است (۴). دو سند قطعی دیده‌ام که نشان می‌دهد آوند فرعونی نفیس و گران‌بها بوده است: یکی در طبقات‌الشعراء ابن‌معتز که اصمعی در وصف نجابت و بزرگی فضل بن یحیی برمکی به توصیف تجملات مجلس او پرداخته که تختش فلان بود و فرشش بهمان و غیره. در زمرۀ این اسباب شاهانه «ابریقی» از زجاج فرعونی را نیز نام برده است (دارالمعارف، ص۲۱۴). دیگر در کتاب  عجایب‌الدنیا که دوست محقق ما علی نویدی ملاطی تصحیح کرده است (ص۷۳). مطلبی دارد در این باب که خلفا و بزرگان چه تحفه‌های ارزشمندی به کعبه داده‌اند: یکی شمسۀ زرین داد و دیگری جامی از یاقوت سبز. منصور دوانیقی «قارورۀ فرعونی» فرستاد (۵).

 پس جام فرعونی یعنی جامی که از آبگینۀ فرعونی ساخته شده و سخت نفیس و گران‌بهاست.

پانوشت:
۱.استاد منوچهر ستوده در گوهرنامه محمد بن منصور متن را بد خوانده است: «سفید شفاف مانند آبگینۀ فرعونی» ؛ فرعونی را از آبگینه جدا کرده و نوعی از الماس دانسته است. نک: فرهنگ ایران زمین،ج۴، ص۲۱۸.
۲.این کتاب را ندیده‌ام. نقل کردم از مقالۀ دکتر سجاد آیدنلو با عنوان: «یک اشارۀ نادر طبی در کهن‌ترین طومار نقالی»، گزارش میراث، ش۵۲-۵۳، ص۲۹.
۳. اوانيكم فرعونية نک: احیاءعلوم‌الدین، بیروت، دارالمعرفه، ج۱،ص۶۱.
۴.ترجمۀ دکتر آذرتاش آذرنوش: «رسالۀ التبصر بالتجارة جاحظ و واژه‌های فارسی آن»، مقالات و بررسیها، دفتر۵۹-۶۰،ص۱۶۶.
۵. متن: فرعون. با توجه به سیاق و نسخه بدل اصلاح شد.

میلاد عظیمی
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
منشاء پدیده داعش را چه می دانید؟
ناشی از تفکر وهابی-تکفیری
محصول توطئه غرب و اسرائیل
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان