کد خبر: ۱۷۵۲۷
تاریخ انتشار: ۲۹ خرداد ۱۳۹۹ - ۱۲:۰۹-18 June 2020
یکی از ابعاد مهم در گفتمان علمی و آکادمیک خلق و باز-آفرینی مفاهیم است که از آن به "مفهوم-سازی" (Concept-Formation) یاد می گردد.
عصراسلام: فیلسوفان علم مبتنی بر چارچوب‌های روشی خویش همواره انتقادات بنیادینی بر اصحاب علوم اجتماعی وارد کرده اند و "تئوری های علوم اجتماعی" را به باد انتقاد گرفته اند و استدلال اصلی آنان نیز این بوده است که "وضعیت علمی" تئوری های جامعه شناسی در نسبت با "ساختار تبیینی، اعتبار مفهومی و چیستی ادله و قدرت پیش بینی در این نظریه ها ضعیف و ناکارآمد می باشد. 

اما بسیاری از جامعه شناسان معیارهای فیلسوفان علم در باب "علمیّت" را زیر سوال برده اند و این دست از فیلسوفان را متهم به "پوزیتویستگرایی افراطی" کرده اند ولی بر یک نکته متفق القول هستند و آن این است که گفتمان علمی و آکادمیک زمانی به این صفات می تواند متصف گردد که جامعه شناس بتواند مفاهیمی بسازد که قدرت تعمیمی بالا و تبیینی ژرف داشته باشد. 

از این روی، یکی از مهمترین شاخصه های جامعه شناسان بزرگ "مفهوم-سازی" و "مفهوم-پردازی" می باشد و هر چقدر قدرت و وسعت مفاهیم ساخته شده عام تر باشد امکان نظریه پردازی در فراسوی "بومِ محلی" بیشتر خواهد بود. به عنوان مثال، دیوید رایزمن از مفهوم "جمعِ تنها" (Lonely Crowd) در آمریکا سخن گفت و اولریخ بک از مفهوم "جامعه مخاطره آمیز" (Risk Society) صحبت کرد و ریموند آرون به مفهوم "جامعه صنعتی" (Industrial Society) اشاره کرد و دانیل بل از "جامعه پسا-صنعتی" (Post-Industrial Society) بحث می کرد و فریتز مکلاپ مفهوم "جامعه اطلاعاتی" (Information Society) را برساخت و هر کدام تعریف و تبیینی از مفاهیم برساخته خود داشتند که به آنها کمک می کرد امر اجتماعی مورد مطالعه خود را صورتبندی نظری کنند و البته اجتماع علمی بر اساس این صورتبندی های تئوریک نمونه های نوین و ناشناخته را به محک آزمون درمی آورند و این خود موجب "فربگی تئوری" می شود. 

اما شریعتی و مسئله مفهوم-سازی موضوعی است که اغلب کسانیکه درباره شریعتی سخن می گویند به آن بی التفات هستند و در بهترین حالت (بدون ارجاع مفهومی به متن) او را "خطیب قهار" می دانند؛ در حالیکه متن شریعتی در سنت جامعه شناسی و نظریه پردازی اجتماعی بسیار مستعد مفهومسازی و تئوری پردازی می باشد. 

یکی از جامعه شناسان برجسته جهانی که به این موضوع به جِد التفات کرده است سید فرید العطاس (استاد دانشگاه ملی سنگاپور) می باشد که متن شریعتی را از منظر "مفهوم-سازی" مورد مطالعه قرار داده است. اما در ایران من جامعه شناسی را نمی شناسم که به این مهم پرداخته باشد و توانسته باشد از "ساحت نقالی" درباره شریعتی فراتر رفته باشد. یکی از مفاهیمی که شریعتی برساخته است و می توان آن را در عِداد مفاهیم جهانی جامعه شناسان بزرگ چون رایزمن و بل و آرون قرار داد مفهوم "جامعه وحشتناک" (Dreadful Society) است که هم قادر به تبیین "وضع خاص" و هم امکان بسط و تعمیم برای صورتبندی صور مختلف می باشد. مفهوم "جامعه وحشتناک" را شریعتی در کتاب "تاریخ و شناخت ادیان" جلد اول بکار می برد و جالب است بدانیم که او خود این مفهوم را می پردازد و صرفاً به مثابه یک واژه یا عبارت از آن استفاده نمی کند. 

جامعه وحشتناک جامعه ای است که "نسبت ها" در آن گم شده اند و فرد و جامعه دچار سردرگمی بنیادین هستند. شریعتی برای تعالی فرد "عواطف" لحاظ می کند و برای تقویت جامعه "عقلانیت" و استدلالش این است که فرد و جامعه دارای دو "مزاج مختلف" هستند و عدم رعایت منطق این قلمروها موجبات سردرگمی های بنیادین خواهد گشت و چنین جامعه ای را او "جامعه وحشتناک" می خواند. به عنوان مثال، فرد با عشق تصیفه می شود ولی سازمان با عقلانیت و نه "سفارش" قابل مدیریت عقلایی است و اگر در مدیریت جامعه آخرتگرایی حاکم گردد و در مدیریت فردی تکاثر، آنگاه بنیان نهادهای جامعوی در آن جامعه فرو خواهد ریخت و در روایت شریعتی چنین جامعه ای "جامعه وحشتناک" خواهد بود که هیچ فردی در آن در امان نخواهد بود. 

او از جامعه خاصی نام نمی برد بل صورتبندی نظری ارائه می دهد که به نظریه پرداز بسط ید در مفهوم‌پردازی و مفصل‌بندی تئوریک می دهد. به سخن دیگر، شریعتی یک خطیب نبود بل نظریه پرداز در سطح جهانی است که برای درک متن شریعتی باید در سطح جهانی قادر به اندیشیدن بود تا بتوان میراث او را تفسیر کرد. 


سیدجواد میری
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
منشاء پدیده داعش را چه می دانید؟
ناشی از تفکر وهابی-تکفیری
محصول توطئه غرب و اسرائیل
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان