کد خبر: ۱۷۴۹۸
تاریخ انتشار: ۲۸ خرداد ۱۳۹۹ - ۰۷:۴۰-17 June 2020
در سال ۱۳۳۹، ایران یکی از سخت‌ترین سال‌های خود را بعد از تاسیس دولت مدرن می‌گذراند.
عصراسلام: از یک طرف کمک دو میلیارد دلاری آمریکا به ایران متوقف شد. از طرف دیگر سیاست انبساط پولی انجام شده توسط بانک ملی از ۱۳۳۶ آثار نامطلوب خود را روی تراز پرداخت‌ها نشان می داد. دیگر آن که توسعه شهرنشینی نیاز شدید به کالاهای اولیه مصرفی مثل لوازم منزل را به همراه اورده بود. 

درست در این میانه قیمت نفت هم شروع به کاهش کرد. وقتی مقدم به بانک مرکزی در حال تاسیس می رود نه تنها موجودی ارزی کشور صفر بود بلکه ۱۵۰ میلیون دلار هم بدهی ارزی داشت. برای درک بزرگی این عدد باید دقت کرد که کل درآمد نفتی ایران در سال ۱۳۳۸ حدود ۲۵۰ میلیون دلار بود. ضمنا در زمانه برتون وودز این طور نبود که کشور اساسا راسا امکان کاهش ارزش پول داشته باشد و بتواند به راحتی با تغییر ارزش پول ملی مسئله را حل کند. 

تلاش برای جلوگیری از تشدید بحران ارزی باعث شد واردات بسیارى کالاها ممنوع شود. پرداخت ارز به افراد هم مگر تا سقف پانصد دلار در هر سال محدود شد. با توجه به آن که دولت در چارچوب برتون وودز عملا امکان تضعیف جدی نرخ ارز را نداشت، یک دوره رکود شدید و غیرفعال شدن عوامل تولید تنها راه بازگشت به تعادل بود. محدودیت شدید روی اعتبارات بانکی، محدودیت شدید روی بودجه و محدودیت شدید روی واردات که خود را بصورت رکود، افزایش شدید بیکاری و تنشهای اجتماعی نشان می داد. تجمعات صنفى- اقتصادی به یک امر دائم تبدیل شده بود. تجمع معلمان روبروی نخست وزیری که کشته هم داد یکی از این موارد بود.

از بین رفتن اعتبار سیاستمداران نسل قبل هم مکمل سیاسی بحران بود. اوج این واقعه تقلب در انتخابات مجلس در زمان اقبال و ابطال کل انتخابات بود. اسناد سالهای بعد نشان داد امریکایی ها به شدت روی گزینه جابجایی محمدرضا با تیمور بختیار متمرکز بودند.

در انتهای ۱۳۴۰ کشور نه تنها بحران را حل کرده بود بلکه  ۵۰۰ ميلیون دلار هم مازاد داشت. این همه در حالی بود که از اعتبار  ۵۰ میلیون دلاری  IMF تنها ۲۰ میلیون دلار آن مصرف شده بود. در ۱۳۴۱، معجزه رشد اقتصادی ایران آغاز شد. رشد اقتصادی متوسط ۱۲ درصد برای ۱۰ سال که متوسط  رشد بخش صنعت ۱۴ درصد بود. تورم بسیار کم و رشد دو رقمی پیاپی. برنامه عمرانی سوم و برنامه عمرانی چهارم بدون شک موفقترین دوره های اقتصادی ایران بعد از تاسیس دولت مدرن بودند. عوامل بحران ارزی ۱۳۳۹ خود به موتور محرکه رشد در برنامه عمرانی سوم تبدیل شده بودند: خودرو و لوازم خانگی. از بحران همه گیر ارزی و بودجه ای تا آغاز معجزه رشد دو سال طول کشید.

سال ۱۳۹۹ است.سال کرونا، سال از سکه افتادن صادرات انرژی محور. نرخ بیکاری جوانان در بسیاری از استانها بسیار بالاست.اقتصاد به وضوح با کمبود عرضه دارایی سرمایه ای مواجه است. بخشی از تاروپود ارزی ایجاد شده در سال ۹۷ ( بصورتی قابل ترمیم) تحت فشار رفته است. بودجه به وضوح کار سختی برای تراز شدن دارد و سرعت استفاده دولت از ابزارهای حکمرانی‌اش به شدن پایین است. تحت شدیدترین تحریم اقتصادی ای هستیم که در تاریخ علیه کشوری اعمال شده است. ترازنامه خانوار امکان جذب زیان جدیدی را ندارد. رشد سرانه به قیمت ثابت ده سال گذشته صفر است. چهار سال پیاپی مصرف کل هر سال در اندازه های بزرگ کاهش یافته است. تضعیف ریال هم کمک خاصی به بهبود تراز تجاری ما نمی کند. تورم بعد از یک روند کاهشی در نیمه دوم سال ۹۸ بار دیگر در مدار افزایش افتاده است. معاون اول رییس جمهور شرایط کشور از نظر معیشت، بودجه و ارز بسیار بحرانی  دانسته است.

بحران ۱۳۹۹ را "ما ایرانی‌ها" به معجزه رشد ۱۳۴۱ تا ۱۳۵۱ تبدیل کردیم. واضح است که نمی توان آن را به مدیریت و هنر محمدرضا فروکاست که خود او بعدتر بزرگترین مانع ادامه رشد شد و باز خود او اساسا به برنامه ریزی مرکزی برای اقتصاد باور نداشت. چرا نتوانیم بحران ۱۳۹۹ را  متوقف و آن را به معجزه رشد ۱۴۰۱ تبدیل کنیم؟

من منکر تفاوتهای زمانه بین ۱۳۳۹ و ۱۳۹۹ نیستم. احتمالا از کسانی هستم که کوشیده ام به جامعه درک پیشنگری از اثرات تحریم را منتقل کنم  و اثرات آن را هیچ دستکم نمی گیرم. ولی در ۱۳۳۹ امکانات حکمرانی امروز را هم نداشتیم. زیر ساختهای صنعتی گسترده، نیروی کار وسیع نسبتا ماهر، انتقال بخش اصلی زنجیره تولید کالای مصرفی به داخل، حضوری امنیتی- اقتصادی طبیعی در منطقه خاورمیانه، نیاز تپنده به دارایی سرمایه ای که بخشهای اصلی عوامل تولید آن داخلی است،...

کاری که ما ایرانی ها یکبار کرده ایم را باز هم می توانیم تکرار کنیم. اینبار چه بسا بهتر از بار قبل.


کانال اقتصادسیاسی
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
منشاء پدیده داعش را چه می دانید؟
ناشی از تفکر وهابی-تکفیری
محصول توطئه غرب و اسرائیل
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان