کد خبر: ۱۵۸۴۸
تاریخ انتشار: ۲۶ فروردين ۱۳۹۹ - ۲۲:۰۲-14 April 2020
مرگ در خواب در تصور عامۀ مردم مرگی آرام و بی‌درد است.
عصراسلام: او هم در خواب چشم از جهان فروبست. وقتی پزشک کالبد بی‌جانش را معاینه کرد، گفت پنج بامداد دچار ایست قلبی شده است. مرگ در تبعید مانند مردنی دوباره پس از مردن است؛ آن هم برای مردی که برخلاف شاهان پیش از خود، اهل سفر خارجی نبود و فقط یک بار وقتی در قدرت بود به خارج سفر کرد. ملحفه را بر چهره‌اش کشیدند. چهارم مرداد بود، اما آنجا در ژوهانسبورگ زمستان بود. و این تابستانِ زمستانی آخرین فصل زندگی رضاشاه بود...

واپسین شاهان تاریخ ایران همگی در تبعید درگذشتند و این خود نمونه‌ای بی‌همتاست و بعید می‌دانم در جای دیگری مانند آن یافت شود. محمدعلی و احمد از قجرها و رضا و محمدرضا از پهلوی‌ها، همه در تبعید مردند. چنین چیزی اگر هم تصادفی باشد، تصادف تأمل‌برانگیزی است. از این چهار نفر، محمدعلی شاه پس از برکناری از قدرت سال‌ها ــ درست شانزده سال، تا ۱۳۰۴ ــ زنده ماند، اما سه دیگر خیلی زود پس از برکناری بدرود حیات گفتند: محمدرضا یک سال و نیم، رضا دو سال و یازده ماه و احمد چهار سال و چهار ماه پس از برکناری. از این پرسش تاریخ‌اندیشانه که چرا همۀ شاهان پایانی ایران در غربت مرده‌اند، بگذریم و به فصل پایانی عمر رضاشاه بپردازیم...

از پاییز ۱۳۲۰ با فرزندانش در موریس بود. از همان زمان گاه از دل‌درد شکایت داشت. مانند همۀ پیرمردهای سالخورده که عمری را بدون دوا و دکتر و با سالم‌خواری و پیاده‌روی به سلامت گذرانده‌اند، او نیز با دکتر میانه نداشت و مطمئن بود دلیل این دل‌دردها غذایی است که خورده است. 

یک بار هم که راضی شد پزشکی او را ببیند، به دستگاه رادیوگرافی برای عکسبرداری نیاز بود که در موریس دستگاه مناسبی وجود نداشت. فضای جزیرۀ موریس برای او و همراهانش تحمل‌ناشدنی بود و در تلاش بودند به کانادا روند. اما جنگ بود و مسیرها بسته بود. حتی اگر گذر یک کشتی به موریس می‌افتاد، زمان دقیق آن را کسی نمی‌دانست. دریاها ناامن بود و زیردریایی‌های نظامی هر شناوری را ممکن بود غرق کنند.

سرانجام زمستان ۱۳۲۲ (که در موریس تابستان بود)، پس از حدود دو سال اقامت در موریس، رضاشاه و همراهان راهی دوربان شدند، یکی از شهرهای تفریحی و بزرگ آفریقای جنوبی. آنجا برای نخستین بار پزشکی رضاشاه را معاینه گرد و تلویحاً گفت وضع قلبش روبه‌راه نیست. زندگی در دوربان هم به مذاق رضاشاه خوش نیامد و چون امیدی نبود به زودی به کانادا روند، گفت که به شهر دیگری در آفریقای جنوبی روند. پس از دو ماه از دوربان با قطار به ژوهانسبورگ رفتند. 

شهری اروپایی در جنوب آفریقا. پنج ماه پایانی عمر رضاشاه آنجا گذشت. اکنون او آشکارا ضعیف و شکننده شده بود. آفریقای جنوبی از میانۀ قرن نوزدهم مقصد جویندگان طلا و الماس از سراسر جهان بود، از جمله یهودیان زیادی به آنجا رفتند. رضاشاه خانه‌ای تازه‌ساز را که قدری از ساخت آن مانده بود، از فردی یهودی اجاره کرد، ۵۰۰ لیره به او داد و پس از مدتی اجارۀ یک سال را هم داد. اما موجر یهودی بدقولی کرد و نه خانه را تحویل داد و نه پول را پس داد.

این روزهای زندگی رضاخان به انتظار گذشت. انتظار برای چه؟ کسی نمی‌داند، حتی خودش. مانند پیرمردی که عمری را به کارمندی گذرانده باشد، بیش از هر چیز نگران آمدوشد فرزندانش بود. کتاب‌های تاریخی را که از ایران رسیده بود می‌خواند و شب‌ها به سختی رادیو تهران را می‌گرفت تا خبری از ایران بشنود، اما خبرها هم گاه پریشانش می‌کرد، مانند روزی که شنید تهران قحطی آمده و ــ به روایت شاهد عینی ــ از خشم پا بر زمین می‌کوفت. گاهی هم به مغازۀ فرش‌فروشی مردی یهودی می‌رفت و قالی‌های ایرانی را تماشا می‌کرد. روزی ارنست پرون، رفیق و پیشکار مرموز محمدرضاشاه، از تهران نامه‌ها و وسایلی برای آن تبعیدی‌ها برد، از جمله «مشتی خاک ایران» برای رضاشاه.

فصل پایانی زندگی همۀ آدم‌ها شبیه هم است. دل‌درد‌ها رهایش نمی‌کرد تا اینکه در تیر ۱۳۲۳ وقتی نیمه‌شب قصد رفتن به دستشویی داشت دچار حملۀ قلبی شد، زمین خورد و از هوش رفت. پزشکان امیدی به زنده ماندنش نداشتند، اما ده روز بعد تا حد زیادی بهبود یافت. همین روزها دخترش شمس هم به دیدنش آمد و حال خوشی داشت. شبی بود که شاد و سرحال به نظر می‌رسید، می‌گفت و می‌خندید. اما این آخرین شب‌نشینی او بود. آن شب سر که بر بالین گذاشت، دیگر بیدار نشد...


مهدی تدینی
پی‌نوشت:
۱. روایت روزهای پایانی رضاشاه از کتاب رضاشاه، خاطرات سلیمان بهبودی، شمس پهلوی و علی ایزدی، ص ۴۴۷-۴۸۳.

نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
منشاء پدیده داعش را چه می دانید؟
ناشی از تفکر وهابی-تکفیری
محصول توطئه غرب و اسرائیل
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان