کد خبر: ۱۵۴۴۰
تاریخ انتشار: ۰۲ فروردين ۱۳۹۹ - ۲۱:۱۱-21 March 2020
دوم فروردین سالروز درگذشت داریوش شایگان است.
عصراسلام: قبل از نوشتن درباره ی شایگان مطلبی را در طبقه بندی اندیشمندان می گویم. گمان می کنم سه نوع اندیشمند داریم؛ نخست اندیشمند رهایی بخش، دوم اندیشمند آزادی بخش(تفاوتش با اندیشمند نخست در وفاداری فراوانش به مبانی فکری فیلسوفان غربی است)، سوم اندیشمند گزارشگر. 

اندیشمندی مثل فرانتس فانون را رهایی بخش، ادوارد سعید را آزادی بخش و داریوش شایگان را گزارشگر می‌دانم. دوستانی که آثار این سه تن را مطالعه کرده‌اند شاید دلیل این تقسیم بندی مرا بدانند....به طور مثال فانون در کتاب "پوست سیاه و صورتکهای سفید" به محدودیت و نارسایی دیدگاه‌ها و تحلیل‌های فروید در کتاب اشاره کرده است و نشان داده چگونه تحلیلهای فروید درباره ی ناخودآگاه سیاهپوست‌ها و یا برخی کابوسهای انسان سفید غیر قابل تطبیق است. او اروپا محوری را در سطح فلسفی نیز بر نمی تابد و شاید بتوان گفت آن را نوعی داروینیسم فکری دانسته که در سطوح اجتماعی و اقتصادی هم بازتاب آشکاری یافته است. 

فانون به آلترنانیوی جدید در کتاب "دوزخیان روی زمین" فراخوانده است. ژان پل سارتر در مقدمه اش بر کتاب یاد شده از جنبه‌ی رهایی و گسست در اندیشه فانون سخن گفته است.
اما به نظر نمی رسد ادوارد سعید دیدگاه‌ها و دغدغه‌هایی از جنس فانون داشته و چندان به برهم زدن اروپا محوری باور داشته یا نیاندیشیده باشد. 

اگر چه سعید در بیت المقدس زاده شد اما از همان کودکی و نوجوانی در مدارس انگلیسی و آمریکایی تحصیل کرد و در مجموع سوای پاره ای تفاوتهای فرهنگی، دوگانگی هایی مثل تفاوت محیط خانه با محله ی اروپایی نشین در قاهره یا ناسازگاری با معلمان انگلیسی اش در مدرسه، که تاثیری ژرف بر آینده ی فکری او داشت، پیوندی ژرف و ناگسستنی با فرهنگ مدرن غربی و نظام اندیشگانی فیلسوفان و ادیبان غربی داشت و چارچوب فکری او در چنین بستری شکل یافت. 

البته او با نگارش کتاب "شرق شناسی" روایتی جدید از سازوکار نهاد شرق شناسی در شناخت کشورهای اسلامی ارائه کرد که نشان می داد چگونه "دانش و قدرت" (دو مقوله که از فوکو وام گرفته بود) گفتمان شرق شناسی را در شکل نوین آن پدید آوردند تا تصویری برساخته و قالبی ( کلیشه‌ای) از شرق معرفی گردد. 

سعید در کتاب "شرق شناسی" تحولی مهم و اساسی در روند مطالعات شرق شناسی ایجاد کرد و به جای مطالعه ی شرق چونان تمدن یا جامعه‌ای کهن و منقضی از لابه لای آرشیو شرق شناسی، به ضرورت توجه به واقعیت زنده و پویای جوامع کشورها و مناطق متعدد اسلامی تاکید کرد. با این حال سعید را هرگز نمی توان از جغرافیای فلسفی- فرهنگی غربی جدا پنداشت. 
اینجا فرصت نیست تا به جزییات این بحث بپردازم، شاید در فرصت دیگری چنین کنم. شایگان که شاعرانگی اش را دوست دارم و همواره از خواندن آثارش لذت برده ام گزارشگری با نبوغ بالاست. در یکی از بهترین آثارش با عنوان " افسون زدگی جدید: هویت چهل تکه" این موضوع آشکارا پیداست، البته آثار جدیدترش مثل "در جستجوی فضاهای گمشده"، "پنج اقلیم حضور" هم با چنین رویکردی نوشته شده اند. 

اما گزارشگر بودن او آیا چیزی از ارزش او می کاهد؟ خیر...او نگاهی تیز و زیبایی شناسانه و البته گشوده نسبت به فرهنگها و تحولات جدید جهان دارد و این موضوع در کتاب "افسون زدگی جدید" بخوبی پیداست. جنبه ی عرفانی یا معنوی اندیشه ی او در این اثرش نمایان است. 

شایگان در این کتاب بخوبی نشان می دهد چگونه سلطه ی عقل و علم در طی قرن هجدهم و پس از آن تخیلات و باورهای متافیزیکی را به پستو راند و چال کرد و اکنون چگونه موج خرافات و شیطان پرستی و نحله های جدید در واکنش به آن عقل محوری سخت کیش سربرآورده است. 

البته شایگان با این رخدادهای پیشین در مجموع همدل است. او به قول همکاری که از دوستان شایگان بوده حتی با نفوذ مثلا استعمار در بخشهایی از آسیا هم مشکلی نداشته. شایگان با همه ی عمق اندیشه اش گرچه اطلاعات و خرد ما را بارور می سازد اما تحولی امیدبخش و آفریننده در خردورزی ما ایجاد نمی کند....او تاریخ و تحولانش را آن گونه روایت می کند که بسیاری از خردمندان اروپا محور روایت کرده و می کنند....با این حال آثار شایگان به حق خواندنی، پربار و لذت بخش است. روانش شاد.


نویسنده: عظیم طهماسبی
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
منشاء پدیده داعش را چه می دانید؟
ناشی از تفکر وهابی-تکفیری
محصول توطئه غرب و اسرائیل
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان