کد خبر: ۱۴۴۸۵
تاریخ انتشار: ۲۰ بهمن ۱۳۹۸ - ۱۸:۵۸-09 February 2020
ژان پُل سارتر و جامعۀ امروز ما
به باور ژان پُل سارتر [۲] «انسان محکوم به آزادی است»؛ محکوم است چرا که خود را نیافریده و توسط دیگران به این جهان آورده شده است و در عین حال، آزاد است زیرا همین که پا به جهان گذاشت، مسئول همۀ رفتارها و گفتارهای خویش است.[۳]
 اکنون این پرسش طرح می‌شود که چرا مسئولیت مستلزم آزادی است؟(پرسش اول) زیرا انسان تنها هنگامی در مورد عملی مسئول شناخته می‌شود که آن عمل را آزادانه انتخاب کرده باشد. برای مثال قاتلی که دارای جنون است به قصاص نفس محکوم نمی‌شود چرا که عمل قتل به طور آزادانه و در شرایط سلامت روانی از او سر نزده است و یا در حالت معکوس، من مسئول تک‌تک جملات این یادداشت هستم چرا که آزادانه این جملات را به تقریر درآورده‌ام.

اگر یک قدم به عقب گام برداریم، پرسش پیشینی‌تر این است که چرا انسان همین که پا به جهان گذاشت، مسئول همۀ کارهای خویش است؟(پرسش دوم) سارتر به منظور پاسخ‌گویی به این پرسش اصل مهم و محوری اگزیستانسیالیسم یعنی «تقدم وجود بر ماهیت» را مطرح می‌کند. از نظر سارتر در مکتب اگزیستانسیالیسم، انسان نخست هیچ نیست! یعنی تصوری از انسان تا پیش از به وجود آمدنش وجود ندارد. در حقیقت، انسان پس از آنکه وجود یافت، خویشتنِ خویش را چنین و چنان می‌سازد. به قول سارتر «بشر همان است که خود می‌سازد»[۴]. به طور خلاصه، «بشر هیچ نیست مگر آنچه از خود می‌سازد».[۵] بنابراین تفاوت اساسی انسان با دیگر موجودات، تفاوت در نوع هستی[۶] است. موجودات دیگر "هستند” و چنان نیز خواهند "بود” اما این انسان است که با "وجودیافتن”[۷]، آنی می‌شود که خود ساخته است. به عبارت بهتر، انسان با مجموعه انتخاب‌های خود در زندگی، ماهیت خویش را شکل می‌دهد، ولی موجودات دیگر دارای چنین امکانی برای انتخاب و شکل دادن ماهیت خویش نیستند.[۸]

در این زمینه همچنین سارتر بر این باور است که انسان همچون «طرحی»[۹] است که در  «درون‌گرایی» خود زیست می‌کند. این عبارت بدین معناست که انسان موجودی است که پیوسته به دنبال آن است که از خود پیش‌تر باشد. مراد از «درون‌گرایی» آن است که «بشر هیچ نیست، مگر آنچه از خود می‌سازد» و این خودسازی صرفا مربوط به انسان و عالم درون اوست. به عبارت دیگر، ریشۀ این خودسازی و آفرینش در درون انسان است و نه در جهان خارج و عالم بیرون. از سوی دیگر، «طرح» همان ترجمۀ واژۀ فرانسوی projet است؛ این کلمه مرکب است از پیشوند pro (به معنای جلو، پیش) و فعل jeter (به معنای پرتاب کردن و انداختن). در حقیقت، سارتر با استفاده از این واژه خواسته این معنا را که «بشر بیش از هرچیزی، موجودی است که به سوی آینده‌اش جهش می‌کند»[۱۰] نشان دهد.[۱۱] بنابراین، او با ارائۀ واژۀ «طرح» بر آن است تا نشان دهد وجود انسان از هستی دیگر موجودات همچون گیاهان، اشیاء و حیوانات متمایز است. به طور خلاصه می‌توان گفت سارتر معتقد است که ماهیت بشر نه از پیش در تقدیر و سرنوشت او نوشته شده است و نه توسط واجب الوجودی معین شده است، انسان «بیش از هرچیز همان است که طرح شدنش را افکنده است»[۱۲].

اکنون که از دیدگاه سارتر «وجود مقدم بر ماهیت» است، بنابراین انسان مؤلف، مبدع و صاحب اختیار آن خویشتنی است که طرحش را در طی زندگی با انتخاب‌های خویش افکنده است. بنابراین، مسئولیت کامل «وجود» بر شانه‌های خود او قرار دارد.[۱۳] این همان پاسخ پرسش دوم است که پیش‌تر مطرح شد.

اگر خواننده تا به اینجای متن استدلال‌های سارتر را به طور دقیق و موشکافانه دنبال کرده باشد متوجه خواهد شد که تا به اینجا سارتر مرتکب یک استدلال دوری شده است. اگر بخواهیم به صورت کوتاه استدلال‌های سارتر را خلاصه کنیم، چنین خواهند بود:

۱_ انسان محکوم به آزادی است.

۲_ آزاد است زیرا همین که پا به جهان گذاشت، مسئول همۀ رفتارها و گفتارهای خویش است.

۳_ مسئول است زیرا «وجود مقدم بر ماهیت است».

۴_ «وجود مقدم بر ماهیت است» (پیش‌فرض محوری سارتر که صادق انگاشته شده است).

نکته مهم آن است که هنگامی که به معنای این پیش‌فرض سارتر مراجعه می‌کنیم، این پیش‌فرض را ناظر بر آزادی و حق انتخاب انسان می‌یابیم. سارتر تقدم وجود بر ماهیت را چنین معنی می‌کند: «بشر ابتدا وجود می‌یابد، متوجۀ وجود خود می‌شود، در جهان سر بر‌می‌کشد و سپس خود را می‌شناساند؛ یعنی تعریفی از خود بدست می‌دهد»[۱۴] به عبارت دیگر، انسان پس از وجود یافتن، تنها با داشتن آزادی است که می‌تواند ماهیت خود اعم از تفکر، شخصیت و زندگی‌اش را شکل دهد و آنی را بسازد که خود مؤلف و مبدع آن است. بنابراین حلقۀ مفقودۀ زنجیرۀ استدلالی سارتر همچنان همان «آزادی» است و همچنان باید به دنبال دلایل سارتر برای داشتن «آزادی» بگردیم.

در مقدمۀ اول در ابتدای این یادداشت اشاره شد که به باور سارتر «انسان محکوم به آزادی است»؛
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
منشاء پدیده داعش را چه می دانید؟
ناشی از تفکر وهابی-تکفیری
محصول توطئه غرب و اسرائیل
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان