کد خبر: ۱۴۲۶۰
تاریخ انتشار: ۱۲ بهمن ۱۳۹۸ - ۲۳:۱۳-01 February 2020
در گورستان مرکزی وین آرمیده است. ایران و فرهنگش را چنان خوب می‌شناخت که وصیت کرد بر سنگر قبرش ترجمۀ این بیت سعدی را بنویسند: «خدا گر ز حکمت ببندد دری/ ز رحمت گشاید در دیگری». شاید بتوان او را پایه‌گذار پزشکی مدرن در ایران دانست، پزشکی اتریشی که به خواست امیرکبیر به ایران آمد و در دارالفنون پزشکان ایرانی تربیت کرد: یاکوب پولاک.
وقتی در ۱۸۵۱ از راه دور اتریش به تهران می‌آمد به شدت بیمار شد. از درد مرگ را پیش چشم می‌دیدم اما مجبور بود با آن حال هر روز سوار بر اسب مسیری بپیماید. در نزدیکی تهران بیماری بر او غلبه کرد و از اسب بیهوش به زمین می‌افتد. وقتی ساربان او را بیدار کرد فهمید هر چه پول داشته در خواب از او دزدیده‌اند. می‌خواستند پول‌هایش را پیدا کنند، اما جواب داد: «شک دارم زنده به تهران برسم. پس به پول چه احتیاجی دارم. اما اگر اتفاقات بر خلاف پیش‌بینی من باشد در آن‌جا هر چه احتیاج دارم به دست خواهم آورد.»

اما او زنده ماند و به تهران رسید. سه پزشک غربی روی هم به مدت نیم‌قرن در ایران نقش مهمی داشتند و نامشان به نیکی مانده است: اول دکتر ارنست کلوکه، پزشکی فرانسوی که ابتدا پزشک محمدشاه قاجار بود و بعد ۷ سال (تا هنگام مرگش در ۱۸۵۵) پزشک ناصرالدین‌شاه بود. پس از او دکتر پولاک که پیش‌تر به ایران آمده بود جایش را گرفت. پس از پولاک نیز دکتر طولوزان فرانسوی به ایران آمد و سی سال پزشک ناصرالدین شاه بود. از این سه پزشک، دکتر کلوکه و دکتر طولوزان در گورستان دولاب تهران آرمیده‌اند. (پس از طولوزان نیز دکتر فُوریۀ فرانسوی سه سال طبیب دربار بود.)

در شمارۀ ۹۹ روزنامۀ وقایع اتفاقیه، ۱۲ ربیع‌الاول ۱۲۶۹ (سوم دی ۱۲۳۱ شمسی) نوشته است: «اولین کالبدگشایی (اُتوپسی) در ایران به وسیلۀ دکتر پولاک... روی جنازۀ یک نفر اروپایی که مظنون به مرگ بر اثر جنایتی بود انجام گرفت... نخستین بیهوشی و نخستین عمل جراحی برای بیرون آوردن سنگ مثانه در همان زمان انجام شد.»

در شمارۀ دیگری از وقایع اتفاقیه در بارۀ دکتر پولاک می‌نویسد: «معلم علم طب و جراحی عالیجاه موسیو پولاک... [است]. بیست نفر شاگردان اوست و در کمال نظم و خوبی تحصیل می‌نمودند تا اینکه علم تشریح را که در سایر مدارس دول خارجه... در یک سال تحصیل می‌نمایند، [اینجا] در سه ماه فارغ شدند و بعد از آن شروع به علم معرفت ادویه و اسباب و علامات معالجه نموده و اکنون به مقامی رسیده‌اند که معلم ایشان بنا دارد در هفتۀ آینده آن‌ها را به مریضخانه برده کیفیت معالجه را بیاموزند...»

کتاب‌هایی که پولاک به فارسی نوشت سنگ‌بنای پزشکی مدرن در ایران شد، از جمله کتاب «فی تشریح بدن الانسان» (کتاب درسی آناتومی) و همچنین کتاب «جراحی و یک رساله در کحالی» (چشم‌پزشکی). این کتاب‌ها در دارالفنون تدریس می‌شد. پولاک آن کتاب تشریح را به کمک یکی از شاگردانش به فارسی منتشر کرد. منشأ بسیاری از اصطلاحات و لغاتی که در تشریح فارسی به کار می‎رود از آن کتاب است. او همچنین یک راهنمای طب نظامی برای معالجۀ شایع‌ترین بیماری‌های سربازان ایرانی نوشت و یک کتاب مفردات طب هم بر شاگردان خود املاء کرد که نسخه‌های آن دست‌به‌دست می‌گشت.

در پایان بسنده می‌کنم به این خاطرۀ خنده‌دار از پولاک از زمانی که درس طب مدرن را در دارالفنون راه انداخت:

«این وظیفه برای من مقرر شد که شاگردان خود را که چهارده نفر بودند به تمام اصول علم طب آشنا کنم. من یک کلمه فارسی نمی‌دانستم و شاگردان من هم اطلاعشان از فرانسه بیش از این نبود. در بدو امر کوشیدم در درس‌های خود از یک مترجم کمک بگیرم. ظاهراً نتیجه رضایت‌بخش بود زیرا وی گرچه فرانسه را به صورت ناقص می‌دانست، همیشه مطلب را به روانی ترجمه می‌کرد. فقط این مایۀ تعجب می‌شد که وقتی من جمله‌ای کوتاه می‌گفتم او مدت‌ها در ترجمۀ آن صرف وقت می‌کرد. به زودی متوجه شدم او اصلاً از گفته‌های من سر درنمی‌آورد، بلکه مطالب غلط مندرج در کتب فارسی را برای شاگردان بازگو می‌کند و من بعدها با رنج فراوان ناچار شدم بکوشم این مطالب نادرست را از ذهن شاگردان خارج کنم. از اینجا دیگر تمام تلاش خود را علی‌رغم ابتلا به بیماری‌های بومی در دو سال اول اقامتم در ایران، معطوف به آموختن زبان فارسی کردم...»

در نهایت آنچه ذکر شد گواه دیگری است بر اینکه الگوی اولیۀ مدرن شدن در ایران عبارت بود از: «همکاری میان طبقۀ حاکم (یا دربار) قاجار و اشخاص خارجی». این الگو را در چندین پست در عرصه‌های دیگر نیز یافته‌ایم.

پی‌نوشت:
۱. منبع اصلی‌ام: «سفرنامۀ پولاک»، ترجمۀ کیکاوس جهانداری بود.
۲. در پیوست پولاک را می‌بینید.

مهدی تدینی

 
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
منشاء پدیده داعش را چه می دانید؟
ناشی از تفکر وهابی-تکفیری
محصول توطئه غرب و اسرائیل
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان