کد خبر: ۱۴۱۹۹
تاریخ انتشار: ۱۱ بهمن ۱۳۹۸ - ۲۰:۱۶-31 January 2020
یوری لوتمن، نشانه شناس شهیر مکتب تارتو، در کتاب خود «ساختار متن هنری»، مفهومی را مطرح می‌کند تحت عنوان Minus-Device که به‌طورکلی بر اهمیت حیاتی خلأ و عدم وجود برخی از مشخصه‌های ژنریک در متون ادبی، دلالت دارد.
 از منظر لوتمن، در آثار ادبی، نبود یک ویژگی به رسمیت شناخته‌شده، یا به بیانی دیگر خلأ آشکار مشخصه‌های نهادینه‌شده، قدرتمندتر از هر حضوری خود را نشان می‌دهد و از همین رو، در بررسی متون ادبی و هنری، اهمیت آنچه در نگاه نخست به چشم نمی‌آید، هرگز کمتر از وجوه مشخص و آشکار این متون نیست.

از ملموس‌ترین نمودهای خلأهایی ازاین‌دست برای ما، سه‌نقطه‌ای است که در بسیاری از متون، ازجمله متون ترجمه‌شده دال بر حذف و تعدیل بخشی از متن توسط نهادهای بازرسی هستند. نشانه‌ای که به‌واسطه‌ی کاربرد روزافزون آن، در میان اهالی کتاب‌ همچون یک نُرم پذیرفته‌شده است؛ به‌طوری‌که در برخی آثار مترجم لازم می‌بیند اشاره کند سه‌نقطه‌های موجود در متن، متعلق به خود اثر هستند و هیچ دلالت دیگری (طبیعتاً بر سانسور) ندارند. 

از آثار نوشته‌شده در مورد این پدیده، می‌توان به کتاب «نشانه‌شناسی سانسور و سکوت سخن» از محمد رضایی راد، اشاره کرد که به بررسی ریشه‌های به وجود آمدن این نشانه در مطبوعات و صنعت نشر پرداخته است؛ اگرچه درنهایت تحلیل نویسنده این است که سه‌نقطه را باید به‌عنوان یک ضد نشانه در نظر گرفت که سرانجام خواننده را در یک تعلیق رها می‌کند و به او این پیام را می‌دهد که «این قسمت را نخوان و رمزگشایی نکن».

اما در تحلیلی متفاوت با مورد فوق، می‌توان با وام‌گیری از مفهوم Minus-Device لوتمن، اهمیت خلأهای سه‌نقطه‌ای متن و نقش آن‌ها در انقطاع روند خوانش یک متن ادبی را حتی بیش از پیش، پررنگ کرد. تصور کنید حین خواندن یک رمان، ناگهان با سلسله‌ای از سه‌نقطه‌ها مواجه می‌شوید که راه را بر هرگونه درک یکپارچه‌ای از متن مسدود کرده‌اند؛ و درواقع آنچه پیش روی شما قرار دارد، بندهایی است کاملاً بی‌سروته که هیچ تصویر و معنای منسجمی از خواندن آن‌ها در ذهنتان شکل نمی‌گیرد. علاوه بر این، به خاطر حضور گاه‌وبیگاه این سه‌نقطه‌ها، روی‌هم‌رفته، کلیت تجربه‌ی خواندن یک اثر در سایه‌ی آن‌ها قرار می‌گیرد و بنابراین ماهیت دریافت معنی نیز دستخوش تغییراتی جدی می‌شود. 

از طرف دیگر، سه‌نقطه راه را برای حضور توأمان نویسنده/مترجم در متن باز می‌کند و خواننده‌ای که در اندیشه‌ی خود مشغول خواندن اثر یک نویسنده‌ی خارجی است و چه‌بسا ترجیح می‌دهد ترجمه بودن اثر را نیز به فراموشی بسپارد، ناگهان با خلأ‌هایی روبرو می‌شود که همچون سدهایی بر سر راه شکل‌گیری معنا عمل می‌کنند و اینجاست که به جهانی دیگر پرتاب می‌شود؛ توهم خواندن متن اصلی رنگ می‌بازد و دخالت مترجم برای آگاه کردن او از سلطه‌ی سانسور بر بخش‌هایی از متن، شرایطی را که در آن مشغول خواندن یک متن ادبی است، برای او یادآوری می‌کند.

 ازآنجایی‌که بر اهمیت سه‌نقطه‌ در ایجاد گسست درروند خواندن تأکید کرده‌ایم، شاید مهم‌ترین کسی که می‌توان در صورت‌بندی دقیق‌تر مسئله از او بهره گرفت، نظریه‌پرداز مهم تئوری دریافت، ولفگانگ آیزر باشد. یکی از مفاهیم تئوری آیزر، Leerstellen یا همان gap است که به اهمیت نقش خواننده در روند پر کردن خلأهای مندرج در متن، اشاره دارد. اگرچه طیف پاسخ‌های ممکن خواننده، قویاً از سوی خود متن محدود و کنترل می‌شود. در مورد سه‌نقطه‌های حاکی از هرگونه حذف نیز، باید گفت، این وضعیت با حالتی که مترجم سانسور می‌کند و دم برنمی‌آورد، تفاوت اساسی دارد و آن این‌که در اینجا گویی مترجم از خواننده دعوت می‌کند خود در مقام خواننده‌ای فعال، به پر کردن این خلأ‌ها بپردازد. خلأهایی که نه از سوی نویسنده، مترجم و یا خود اثر که در اثر دخالت قدرت‌هایی بیرون از حیطه‌ی اختیارات آن‌ها، خود را بر متن تحمیل کرده‌اند.

سه‌نقطه راه خود را در آثار ادبی نویسندگان ایرانی نیز بازکرده و برای مثال، به‌عنوان یکی از مضامین محوری رمان «سانسور یک داستان عاشقانه‌ی ایرانی» از شهریار مندنی‌پور، حضور قدرتمندی در اثر دارد؛ در خلال برخی از فصل‌های این کتاب، مواجهه‌ی میان شخصیت‌های داستان با سه‌نقطه‌های حاضر در متون ادبی به‌دقت توصیف‌شده‌اند. آقای پتروویچ، به‌عنوان شخصیت تیپیک یک سانسور کننده؛ به‌واسطه‌ی همین سه‌نقطه‌ها، قدرت کنترل خود بر ذهن خوانندگان را از دست می‌دهد:

When readers see these three dots, control of their imagination is no longer in the hands of the writer, nor is it in the hands of Mr. Petrovich. 

روایت مفصل‌تری از این مسئله را برای ارائه در کنفرانس IPCITI 2018 (دانشگاه منچستر) ارسال کرده بودم که اکسپت هم شد؛ اما به دلیل عدم موافقت هیئت برگزارکننده با حضور به‌صورت ویدئوکنفرانس درنهایت موفق به ارائه‌ی آن نشدم.

مهرداد رحیمی مقدم

 
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
منشاء پدیده داعش را چه می دانید؟
ناشی از تفکر وهابی-تکفیری
محصول توطئه غرب و اسرائیل
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان