کد خبر: ۱۴۰۶۸
تاریخ انتشار: ۰۴ بهمن ۱۳۹۸ - ۲۰:۰۰-24 January 2020
دکتر شروین فریدنژاد در توییتر خود این پرسش را مطرح کرده است که اساساً چه لزومی دارد نام مترجم بر روی جلد کتاب چاپ بشود
به‌خصوص بادرنظرگرفتن این‌که در سنت ترجمه‌ی اروپا و آمریکا به‌ندرت شاهد ردپای اسم مترجم بر روی کاور کتاب هستیم. این پرسش معمولاً در میان اهالی کتاب نیز همیشه پای ثابت بحث‌ و گفتگوها است. در این پست چند کلمه در مورد پیشینه‌ی این بحث در مطالعات ترجمه نوشته‌ام. 

به‌طورکلی یکی از اهداف اصلی رشته‌ی مطالعات ترجمه، به‌ویژه پس از دهه‌ی ۸۰ و ۹۰ و آنچه از آن تحت عنوان «چرخش فرهنگی» یاد می‌شود، احیای صدای سرکوب‌شده و نقش نادیده‌گرفته‌شده‌ی مترجمان در تاریخ اندیشه‌ی غرب بوده است. بسیاری از پژوهشگران این حوزه با نگارش آثار و مقالاتی سعی کردند به ریشه‌یابی علل زدوده شدن مترجمان از صفحات تاریخ ادبیات و ... بپردازند. سردمدار این پژوهشگران لارنس ونوتی است که با نگارش کتابی تحت عنوان «نامرئی بودن مترجم» دوگانه‌ی مشهور «بومی سازی/بیگانه سازی» را بر پایه‌ی دوگانه‌ی شلایرماخر مطرح کرد. شلایرماخر در سخنرانی‌ای که در سال ۱۸۱۳ میلادی ارائه می‌دهد دو گزینه را پیش روی مترجم متن می‌گذارد: این‌که یا نویسنده و متن اصلی را وارد جهان مخاطبان بکند و تا جایی که ممکن است تمام غرابت‌های آن را بزداید (Entfremdung) و یا این‌که دست مخاطب را گرفته و او را وارد جهان نویسنده و اثر مبدأ بکند (Verfremdung) و تا جایی که ممکن است مشخصات متن اصلی را در ترجمه‌ی خود حفظ کند. انتخاب شلایرماخر از میان این دو، بیگانه سازی بود. آندره لفور یکی دیگر از پژوهشگران مشهور ترجمه، با قرار دادن شلایرماخر در کنار کسانی چون هومبولت، گوته، نوالیس و اشلگل او را یکی از اساتید سنت ترجمه‌ی آلمانی تلقی می‌کند؛ استادی که بعدها قرار است والتر بنیامین (به‌واسطه «رسالت مترجم») و آنتوان برمان (به‌واسطه «اخلاق ترجمه») شاگردان خلف او به شمار آیند. دوگانه‌‌ی شلایرماخر از زمان طرح تا به همین امروز در کانون مباحث تئوریک ترجمه قرار داشته و بعید است در گفت‌وگوهای پیرامون ترجمه پای دوگانه‌ی او به ماجرا کشیده نشود. اما ونوتی چگونه بر پایه‌ی این تقسیم‌بندی، نظریه‌ی جدیدی را ارائه می‌کند؟ 


ونوتی با طرح این ایده که در درون سنت آمریکایی و انگلیسی مترجمان و ترجمه دچار وضعیت نامرئی بودگی است سعی دارد ریشه‌های نادیده ‌گرفته‌شدن ترجمه و مترجمان را بررسی کند. از نگاه او علت اصلی این امر سلطه‌ی همه‌جانبه‌ی «گفتمان روان بودن متن» به‌عنوان یگانه متر و عیار سنجش موفقیت یک ترجمه و تسلط این باور بر حلقه‌های فعال در عرصه‌های نشر است. در وهله‌ی نخست این خود شخص مترجم است که تحت تسلط این باور، سعی می‌کند در پروسه‌ی ترجمه تا جایی که ممکن است اثرات دیگری را از متن بزداید آن را برای مخاطب انگلیسی‌زبان آشنا و درواقع خودی جلوه دهد. در وهله‌ی دوم، نوع بررسی و نقد این ترجمه‌ها در مجلات و محافل ادبی است که بدون هیچ‌گونه تطبیقی با متن اصلی و صرفاً بر اساس ویژگی‌های خود متن ترجمه‌شده به داوری ارزش آن می‌پردازند. به زبان مرسوم در ایران اگر حرف بزنیم، خلاصه‌ی ماجرا این است که مترجم و ناشر دست‌به‌دست هم برانند تا «بوی ترجمه» را از متن بزدایند و این توهم را برای خواننده‌ی غربی به وجود بیاورند که متنی که می‌خواند گویی متن اصلی است. به همین خاطر است که در ترجمه‌های انگلیسی یک کتاب در آمریکا و انگلیس برای پیدا کردن نام مترجم باید متحمل مکافات بسیاری شد مگر این‌که در گوشه‌ای چون شناسه‌ی کتاب بتوان ردپایی از آن مشاهده کرد. بدیهی است که در چنین روندی برای این‌که توهم خواندن متن اصلی دچار خدشه نشود، تا جای ممکن نباید رد پای مترجم به چشم بخورد، این همان وضعیتی است که ونوتی آن را به «نامرئی بودن مترجمان» تعبیر می‌کند. این روایت البته ساده‌ترین شکل ارائه‌ی بحث پیچیده و تاریخی ونوتی است که در کتاب The Translator’s Invisibility می‌توان شکل مفصل و دقیق آن را مطالعه کرد. 


در سال‌های اخیر حتی در خود اروپا و آمریکا نیز این رویه در حال تغییر است و مثلاً در توییتر، بسیاری از نویسندگان و مترجمان با راه‌اندازی هشتگ Namethetranslator خواستار مطرح‌شدن نام مترجم در کنار نویسنده‌ی اصلی شده‌اند. این‌که در ایران، چرا نام مترجم تا بدین‌ اندازه اهمیت پیداکرده و درواقع از منظر سرمایه‌ی فرهنگی ارزش بالایی دارد، بحثی است که ذیل شاخه‌ی «جامعه‌شناسی ترجمه» می‌تواند به‌دقت موردبررسی قرار گیرد. به‌ویژه ازاین‌جهت که هماهنگ با آمریکا و اروپا در ایران نیز مترجمان برانند تا از شر «بوی ترجمه» در متن راحت شوند؛ منتهی با این تفاوت که در اینجا نادیده‌ گرفته شدن نام مترجم هرگز قابل‌تصور نیست و چه‌بسا در بسیاری از موارد، تنها بر اساس همین نام است که مخاطب دست به‌ انتخاب یک کتاب می‌زند.

مهرداد رحیمی مقدم
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
منشاء پدیده داعش را چه می دانید؟
ناشی از تفکر وهابی-تکفیری
محصول توطئه غرب و اسرائیل
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان