کد خبر: ۱۳۸۳۵
تاریخ انتشار: ۲۵ دی ۱۳۹۸ - ۱۱:۴۹-15 January 2020
تحلیلی بر ماجرای آقای نجفی از منظر مطالعات علم و فناوری و ضرورت اتخاذ رویکردی انتقادی به فناوری
ماجرای قتل انجام شده توسط آقای نجفی جامعه را در بهت و حیرت فرو برده است. بعد از شوک اولیه، در رویارویی با چنین حوادث شگرفی باید تلاش کنیم که آن را  فهم‌پذیر کرده و با یادگیری از روی دادن اتفاقاتی مشابه در آینده جلوگیری کنیم. این یادداشت به دنبال نگاه به این موضوع از منظر مطالعات فناوری است (طبعا این نگاه نافی سایر رویکردها –کیفری، سیاسی، حقوقی، امنیتی، اجتماعی و روانشناختی- نیست و شاید بتواند مکملی برای آنها باشد)

سوال این است: نقش فناوری و به طور مشخص اسلحه در این ماجرا چه بوده است؟ آیا بخشی از فاجعه متوجه اسلحه است یا همه مسئولیت آن به انسان کاربر اسلحه برمی‌گردد؟

در پاسخ به این سوال در مطالعات فناوری دو دیدگاه رقیب وجود دارد:

1. ابزارگرایی: که مدعی است فناوری‌ها ابزاری بیش نیستند و لذا دارای ماهیتی خوب یا بند نبوده بلکه می‌توانند خوب یا بد بکار برده شوند و لذا همه مسئولیت در حوادث متوجه کاربران فناوری یا همان انسان است. طرفداران این رویکرد می‌گویند؛ اسلحه انسان را نمی‌کشد، انسان انسان را می‌کشد!

2. برساختگرایی:  که می‌گوید، درست است که فناوری‌ها دارای اختیار و ارزش‌ساز نیستند، اما ارزش‌های ساختاری که در آن ایجاد شده و رشد یافته‌اند را تبلور بخشیده و به اصطلاح ارزش‌بار (value-ladden) و دارای ماهیت هستند. به این معنا که هرچند فناوری به تنهایی عامل انجام قتل نیست اما نقشی سازنده در زنجیره علل منتهی به قتل را بر عهده دارد.  مبتنی بر این نگاه انسان بعلاوه فناوری مساوی انسان قبل بعلاوه فناوری نیست بلکه مساوی انسانی "جدید" بعلاوه فناوری است که ویژگی‌هایی متفاوت از انسان قبل از فناوری دارد. مبتنی بر این رویکرد اخیر، اسلحه از سه منظر می‌تواند در ماجرای قتل نقش ایفا کند:

1. از طریق دستگاری نگرش ما نسبت به جهان و دیگران و تغییر پرسپکتیو ما:  به قول ضرب‌المثل انگلیسی؛ کسی که چکش در دست دارد دنیا را میخ می‌بیند. در این مورد خاص شاید بتوان گفت که کسی که اسلحه دارد فکر کشتن دیگران راحتر به ذهنش خطور می‌کند.

2. از طریق تکمیل کردن زنجیره علیت ساختاری: به عبارت دیگر اسلحه یکی از شروط لازم  در زنجیره علیت ساختاری وقوع قتل است. علیت ساختاری در مقابل علیت فردی قرار دارد که مسئولیت همه جرم و جنایات و ناهنجارهای اجتماعی را به گردن فرد می‌اندازد و نقش جامعه و ساختار را در آن نادیده می‌گیرد. در این مورد خاص، شاید اگر اسلحه‌ای در کار نمی‌بود مجموعه علل دیگر که به جنون لحظه‌ای فکر کشتن رسیده بود در نبود یکی از شروط لازم (اسلحه) منجر به قتل نمی‌شد.

3. از طریق تبلور ماهیت وجودی خود (کشتن انسان): فناوری همچون اژدهایی خفته  هر لحظه امکان بروز ماهیت وجودی خود را دارد حتی زمانی که کاربر آن قصدی برای استفاده از آن ندارد. قتل‌های ناخواسته از جمله توسط کودکان به وسیله اسلحه در منزل مثالی از این مورد است. در همین ماجرای اخیر هم، به گفته خود آقای نجفی، ایشان به دنبال تهدید و ترساندن بوده و نه قتل اما با خارج از کنترل شدن شرایط اسلحه ماهیت وجودی خود را افشا و شلیک می‌کند.

نتیجه‌گیری: کنترل شیفتگی جنون‌آمیز به فناوری با اتخاذ رویکردی نقادانه به آن

ما شیفتگی عجیبی به فناوری داریم که باید آن را مهار کنیم و لذا دفعه بعد اگر به شما سلاحی پیشنهاد شد که حتی دارای مجوز حمل است قبل از پذیرش آن خوب فکر کنید: اگر در فناوری‌های مجازی امکان جدیدی به وجود آمد قبل از انجام مشتاقانه آن اندکی درنگ کنید: دفعه بعد اگر امکان فناوری نظامی خاصی مطرح شد قبل از شوق دستیابی، آن را خوب بررسی کنید: اگر فناوری حمل و نقل جدیدی برای شهر مطرح شد، اگر فناوری جدیدی برای کنترل جرایم اختراع گردید، اگر با فناوری پزشکی جدیدی برای ارتقا ظرفیت جسمانی انسان‌ها روبرو شدید، اگر با فناوری جدیدی برای تولید انرژی آشنا شدیم و.... جنون و شیفتگی بی حد خود را کنترل کرده و ابتدا با رویکردی انتقادی آن را بررسی کنیم و همواره آری‌گویی مشتاق برای هر فناوری ممکن نباشیم و اگر هم بعد از برخورد انتقادی خواستیم آن را بپذیریم به زمینه‌های فرهنگی و اخلاقی استفاده درست از آن نیز بیاندیشیم تا به موقعیت شمشیر در دست زنگی مست یا نابودی جامعه به دست فناوری نرسیم! چرا که معلوم نیست که در رویارویی ما با هر فناوری خاص نهایتا ارباب چه کسی خواهد بود! و همواره ندای هیولای فرانکشتاین (هیولای ساخته شده توسط دانشمندی به نام فرانکشتیان در رمان نوشته مری شلی) را در درون خود بشنویم که به دانشمند مخترع خود می‌گوید: تو خالق منی، اما من ارباب توام، اطاعت کن!

علی چاپرک

نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
منشاء پدیده داعش را چه می دانید؟
ناشی از تفکر وهابی-تکفیری
محصول توطئه غرب و اسرائیل
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان