کد خبر: ۱۳۳۸۴
تاریخ انتشار: ۳۰ آذر ۱۳۹۸ - ۲۱:۴۲-21 December 2019
چندی پیش در مطلبی از علاقۀ وافر مردم روسیه به استالین سخن گفتیم. دلیل این دیکتاتوردوستی مردم روسیه چیست؟
 چرا روسیه از قرن نوزدهم تا همین امروز یکی از موانع بزرگ در راه دموکراسی بوده است؟ روس‌ها تا پیش از انقلاب اکتبر ۱۹۱۷ از موضع تزارپرستی حامیان دیکتاتوری بودند (در تاریخ ایران به یاد داریم چطور حامی محمدعلی‌شاه و دشمن مشروطه‌خواهان بودند) و پس از انقلاب هم از موضع کمونیسم دشمن دموکراسی بودند. پس از فروپاشی شوروی چند سالی سرگیجه داشتند، اما از سال ۲۰۰۰ دوباره شکلی پوتینیستی از دموکراسی را فعلاً پذیرفته‌اند تا ببینیم در آینده چه می‌کنند. دلیل این دموکراسی‌ستیزی و اقتدارگرایی روسی چیست؟ پاسخ به این پرسش آسان نیست، اما در این نوشتار صفحه‌ای بر این بحث می‌گشاییم.

اگر یک ویژگی در تمام تاریخ روسیه همیشه وجود داشته باشد، آن ویژگی «اقتدارگرایی سیاسی» است. همیشه شکلی از دیکتاتوری در این کشور بازتولید شده و با اقبال مردمی هم روبرو بوده است. دلایل تاریخی، جغرافیایی، مردم‌شناختی و فرهنگی عدیده‌ای می‌توان برای آن یافت. اما یکی از دلایل اصلی «هویت‌شناختی» است. روس‌ها همیشه از خودباختگی فرهنگی در برابر غرب می‌ترسیده‌اند و از اوایل قرن نوزدهم که جوامع غربی تکاپوی انقلاب و دموکراسی داشت، روس‌ها پذیرش ارزش‌های مدرن را غرب‌زدگی می‌انگاشتند. در این لحظۀ تاریخی ــ مصادف با سال‌های جنگ‌های ایران و روسیه ــ جنبشی با عنوان «اسلاودوستی» (slavophilia) میان روشنفکران و ادبای روس شکل گرفت که بر قومیت اسلاوی روس‌ها تأکید و همزمان رسالتی معنوی نیز برای مردمان روس تعریف می‌کرد. طبعاً وقتی صحبت از «رسالت معنوی» است، یعنی خداوند عنایت ویژه‌ای به یک ملت و قوم دارد و نوعی ایدۀ برگزیدگی پدید می‌آید، درست مانند یهودیان که خود را قوم برگزیده می‌انگارند.

برای مثال میخائیل کاتکوف (۱۸۱۸-۱۸۸۷)، روزنامه‌نگار ملی‌گرای روس در دوران حکومت تزار الکساندر سوم می‌نویسد: «قدرت همه از آن خداست. اما تزار روسیه امتیاز ویژه‌ای دریافت کرده است که او را از همۀ فرمانروایان عالم متمایز می‌کند... او جانشین امپراتوران رم شرقی است... جانشین بنیانگذاران دین و ایمان به مسیحیت... راز تفاوت عمیق میان روسیه و همۀ ملل دیگر دنیا در این‌جا نهفته است.» در ذهن اسلاودوستان، تزار نمایندۀ قدرت خدا و مردم روسیه ملت خدا هستند.

البته ملی‌گرایان نژادباور در دیگر ملت‌های اروپایی نیز چنین نگرش‌هایی داشتند. لئون بلوا (۱۸۴۶-۱۹۱۷)، ادیب فرانسوی دربارۀ برتری ملت فرانسه بر دیگر ملت‌ها می‌گفت: «فرانسه تا بدین‌ پایه در میان ملت‌ها در جایگاه نخست است که دیگران، هر که می‌خواهد باشد صغیر و کبیر، باید خود را مفتخر حس کند وقتی اجازه می‌یابند نان سگانش را بخورند. فقط وقتی فرانسه خوشبخت باشد سایر جهانیان می‌توانند خرسند باشند حتی اگر لازم باشد بهای آن خوشبختی را با بردگی و نابودی [خود] بپردازند. اما وقتی فرانسه رنج می‌کشد خدا نیز با فرانسه رنج می‌کشد...» این‌جا نیز ملت فرانسه با روح خدا یکسان انگاشته می‌شود. یا جان دیویدسون  (۱۸۵۷-۱۹۰۹)، شاعر و نویسندۀ اسکاتلندی در مورد جایگاه نژادی انگلیسی‌ها می‌گوید: «مرد انگلیسی اَبَرانسان است و تاریخ انگلستان تاریخ تکامل اوست». واضح‌تر از این می‌توان برتری نژادی مطلق یک ملت بیان کرد؟

اما در روسیه واضح‌تر و فراگیرتر از هر جا تقدس و رسالت قومی در شخص فرمانروا ظهور پیدا کرد. ایدۀ رسالت قومی پس از انقلاب کمونیستی نیز به شکلی دیگر ظهور کرد: رسالت مردم روسیه برای نابودی کاپیتالیسمِ غربی. وجه مشترک تزار و استالین، تزاردوستان و کمونیست‌ها عبارت بود از «غرب‌ستیزی‌ و باورشان به رسالت قومی و ملی». راه پیاده‌سازی این رسالت هم «پرستش قدرت» بود.

کُنستانتین پوبِدونوستسِف (Pobedonostsev؛ ۱۸۲۷-۱۹۰۷)، حقوقدان و دولتمرد روس، مشاور سه تزار و معلم تزار الکساندر سوم به روشن‌ترین شکل این قدرت‌پرستی را توضیح می‌دهد؛ می‌گوید: «قدرت نه به خاطر نفس قدرت بلکه به دلیل عشق به خداست که وجود دارد. قدرت عبادتی است که مردم خود را وقف آن می‌کنند. نیروی بی‌کران و هراس‌افکنیِ قدرت نیز از همین‌جا می‌آید و به همین دلیل باری بی‌کران و ترسناک است.» در یک کلام، قدرت نماد خدا روی زمین است و مردم باید ارباب قدرت را بپرستند. این ریشۀ سنت اقتدارگرایی در روسیه است.

پی‌نوشت
۱. بحث تاریخی عمیق‌تر هم می‌توان کرد، برای مثال دو سال پیش کتابی از پروفسور نولته، منتشر کردم با عنوان «قرن بیستم، ایدئولوژی‌های خشونت» (نشر ققنوس) که تفاوت‌های تاریخی روسیه و اروپا را شرح می‌دهد که بسیار مهم است.
۲. نقل‌قول‌ها را از کتاب «امپریالیسمِ» هانا آرنت آوردم که به زودی با ترجمۀ بنده منتشر خواهم شد.

مهدی تدینی


نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
منشاء پدیده داعش را چه می دانید؟
ناشی از تفکر وهابی-تکفیری
محصول توطئه غرب و اسرائیل
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان