کد خبر: ۱۳۰۰۹
تاریخ انتشار: ۱۲ آذر ۱۳۹۸ - ۱۲:۱۱-03 December 2019
مقوله بندی
یکی از فرضیه‌های مهم در زبان­‌شناسی شناختی این است که ما دانش خود از جهان را نه به­‌صورت مقوله‌های گسسته و مشخّص بلکه در قالب مقوله­‌های هم‌پوشان سازمان­دهی می­‌کنیم و برخی از اعضای هر مقوله از اعضای دیگر آن کانونی‌تر هستند. برای نمونه، در مقولۀ «اسباب و اثاثیۀ خانه» برخی چیزها هم‌چون میز و صندلی از دیگر چیزها هم‌چون تلویزیون و پیانو کانونی‌تر هستند. درحالی‌که تلویزیون و پیانو را می­‌توان به­‌ترتیب در مقولۀ «تجهیزات» یا «آلات موسیقی» گنجاند، امکان قراردادن آن‌ها در مقولۀ اسباب و اثاثیۀ خانه نیز وجود دارد.

✔️ نگاره و زمینه
یکی دیگر از ویژگی­‌های شناخت آدمی که در زبان نیز یافت می­‌شود این است که ما به برخی چیزها بیش از چیزهای دیگر توجه نشان می­‌دهیم. هنگامی که به یک صحنۀ خاص می­‌نگریم، برخی چیزها برجسته شده و چیزهای دیگر به حاشیه رانده می­‌شوند. آن چیزی که برجسته می­‌شود را نگاره می­‌نامند و عناصر دارای برجستگی کمتر را زمینه.

✔️ نقطۀ ارجاع
مفهوم نقطۀ ارجاع مفهومی است که با نگاره و زمینه در ارتباط است. هرگاه می­‌خواهیم جایگاه شی خاصی را در پیرامون خود نشان دهیم یا توجه شنونده را به آن جلب کنیم، معمولاً از یک نقطۀ ارجاع برجسته کمک می­‌گیریم. گزینه­‌هایی که به­‌عنوان نقطۀ ارجاع به کار می­‌روند عبارت‌اند از ویژگی­‌های منظره، اشیا بزرگ و ثابت، افراد (به‌ویژه خود گوینده و شنونده) و به‌طور کلی جانداران. برای نمونه، می­‌گوییم «دُم گربه» و نمی­‌گوییم «گربۀ دم»، زیرا گربه نقطۀ ارجاع بهتری برای اشاره به دُم است و نه برعکس.

✔️ ساخت
لانگکر ساخت را این­ گونه تعریف می­‌کند: (الف) یک واحد مرکب که می­‌توان آن را به اجزایی تقسیم کرد و (ب) طرح­واره­ایی که کمابیش انتزاعی است به گونه‌ای که «شکاف­»­های (slot) گوناگون آن می­‌توانند با شمار احتمالاً بی‌پایانی از عناصر پر شوند. برخی ساخت­‌ها بسیار انتزاعی هستند و تنها نوع عنصری که متجلی می­‌سازند و معنای کلی که می­‌رسانند را نشان می­‌دهند. ساخت دوگذرا[1] [V NP1 NP2] مانند give the dog a bone در یکی از معناهای خود بیانگر انتقال NP1 به NP2 است؛ برخی از گزینه‌هایی که می­‌توانند در شکاف V قرار گیرند عبارتند از give، send و tell (که مفهوم انتقال را به ­صورت استعاری بیان می­‌کند).

✔️ استعاره و مجاز
استعاره و مجاز همواره مورد علاقه و توجه زبان­‌شناسان شناختی بوده‌اند. تفاوت آن‌ها در این است که استعاره برپایۀ همانندی[2] استوار است، اما مجاز متکی به تداعی[3] و هم­‌نشینی است و حتی می­‌توان آن را نمونه­‌ای از پدیدۀ نقطۀ ارجاع دانست. شاید بتوان گفت کاربرد مجاز در زبان بیشتر از استعاره است اما به دلیل ظرافت و پوشیدگی اغلب به چشم نمی‌آید. وجود استعاره در جملۀ He’s a pig آشکار است؛ اما مجازهای نهفته در جملۀ Are you in the phone book? چندان آشکار نیستند. منظور گوینده این نیست که خود شخص در دفترچۀ تلفن است، بلکه منظور نام شخص است و به سخن دقیق‌تر، یک بازنمود نوشتاری از نام اوست.

✔️ طرح­واره‌های انگاره­‌ای
طرح­وارۀ انگاره‌ای یک بازنمود مفهومی انتزاعی است که برخاسته از کنش­‌های هرروزۀ ما با جهان پیرامون است. برای نمونه، استعارۀ مفهومی  «بالا-پایین» ریشه در یک طرح­وارۀ انگاره‌ای دارد که نشان می­‌دهد افراد تجربه­‌ها و تصورهای ویژه­‌ای از جهت­‌های بالا و پایین دارند. یک طرح­وارۀ انگاره‌ای دیگر که در مفهوم in «درون، داخل، تو» خود را نشان می­‌دهد، می­‌تواند از یک معنای بسیار عینی (یعنی قرارگرفتن چیزی درون یک ظرف) به معناهای انتزاعی و استعاری گسترش یابد و فرد خود را in a group ، in the know یا in love ببیند. همین موضوع دربارۀ out (بیرون، خارج) نیز صادق است که معنای نخستین آن «قرار نداشتن در ظرف» است اما به کمک استعاره در ساخت عبارت­‌هایی مانند out of the loop ، outward looking organization و coming out به‌کار می‌رود.
[1] ditransitive construction
[2] similarity
[3] association

برای دیدن جستارهای بیشتر به تارنگار parsling.blogfa.com بنگرید.

نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
منشاء پدیده داعش را چه می دانید؟
ناشی از تفکر وهابی-تکفیری
محصول توطئه غرب و اسرائیل
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان