کد خبر: ۱۲۸۸۴
تاریخ انتشار: ۰۷ آذر ۱۳۹۸ - ۱۰:۲۷-28 November 2019
رفاه اقتصادی، امنیت  اجتماعی، کیفیت بالای خدمات شهری، برخورداری از یک محیطِ مناسبِ فیزیکیِ قابل استفاده برای تمام اقشار؛ همه و همه به صورت مستقیم یا غیرمستقیم بر رونق گرفتن و کامیابی یک شهر اثرمی‌گذارند.
 اما در این میان نمی‌توان نقش غیرقابل انکار مردم و جوامع محلی را نادیده گرفت. شهرهایی که در آن مردم به هم اعتماد دارند و در گوشه و کنارِ آن اجتماعات و شبکه‌هایی منسجم را براساس ارزش‌های مختلفِ آن جامعه گسترش داده‌اند، مکان‌های بهتری برای زندگی هستند و حتی تمایل بیشتری برای دستیابی به سطح بالاتری از رشد اقتصادی دارند.

سرمایه‌ی اجتماعی ساخته و پرداخته‌ی دارایی‌هایی است که به واسطه‌ی روابط اجتماعیِ توسعه‌یافته و براساس ارزش‌های مشترک کسب کرده‌ایم. در واقع ایده‌ی اصلی آن بر این باور استوار است که: شبکه‌های اجتماعی دارای ارزش هستند و تماس‌های اجتماعی بر بهره‌وری فردی و گروهی اثر می‌گذارند. به زبان ساده، سرمایه‌ی اجتماعی را می‌توان در روابط درون‌فردی و اعتماد بین اعضای گروه‌ها خلاصه کرد.

با وجود اینکه سرمایه‌ی اجتماعی از مفاهیم نوینی است که در چند دهه‌ی اخیر جای خود را در اکثر رشته‌های علوم انسانی، جامعه‌شناسی، علوم سیاسی و شهری باز کرده است، اما ریشه‌های آن  به دهه‌های ۵۰ و ۶۰ میلادی باز‌می‌گردد. نظریه‌پردازان در این دوران گمان می‌کردند که انباشت سرمایه‌ی فیزیکی باعث رشد توسعه در جوامع شهری می‌شود. مرادی که حاصل نشد. پس با سرمایه‌گذاری‌های کلان در پی افزایش سرمایه‌ها‌ی انسانی برآمدند. با این حال هنوز هم بخشی از مشکلات مربوط به توسعه، حل نشده باقی مانده بود؛ تا اینکه حلقه‌ی مفقوده‌ی توسعه یا به بیان دیگر، بُعد تازه‌ی گفتمان توسعه راه خود را برای ورود به محافل آکادمیک هموار کرد. اما چه تحولی در معیارها به وجود آمده بود؟

در آن دوران سرمایه‌ی انسانی بر عوامل فردی تکیه داشت در حالی که مفهوم جدید، سرمایه‌ی اجتماعی، شبکه‌ها و روابط بین افراد را نقطه‌ی اتکای جامعه معرفی می‌کرد. منطق اقتصادی و شفاف بودن اطلاعات برای سال‌ها فرض و معیار سنجش سرمایه‌ی انسانی بود اما سرمایه‌ی اجتماعی را دیدگاه‌ها، ارزش‌ها و هنجارهایی که در طول سالیان در جامعه شکل گرفته‌ بودند می‌سنجید. بر همین اساس، دیگر اصلِ اساسی در اندازه‌گیری‌ها، استحکام تعهدات دو یا چند جانبه‌ی بین افراد، گروه‌ها و مشارکت مدنی بود نه تعداد سال‌های آموزش و یا تعداد مهارت‌های فردی شهروندان.

در آن دوران درآمد فرد را به عنوان بازده بهره‌وری می‌‌سنجیدند اما بنا بود سرمایه‌ی اجتماعی کیفیت‌های مختلف زندگیِ شهروندان را مورد سنجش قرار دهد. پس می‌توان این نکته را دریافت که در روزگار جدید و با دگرگون شدن معیارهای اندازه‌گیری و سنجش در جوامع، شبکه‌ها، انجمن‌ها و موسساتی که با هدف تسهیل همکاری بین گروه‌های مختلف جامعه و براساس هنجارهای مشترک و روابط مبتنی بر اعتماد شکل گرفته‌اند در کنار سرمایه‌ی انسانی (یا همان ظرفیت‌های سازنده‌ی افراد که بر مهارت، آموزش و بهداشت مبتنی است) بُعد اجتماعی توسعه‌ی پایدار را تشکیل می‌دهند. 

از دهه‌ی ۱۹۸۰ میلادی تا امروز بالغ بر ۲۵۰۰ مقاله با عنوان سرمایه‌ی اجتماعی در بانک اطلاعات SSCI  به ثبت رسیده‌اند؛ اما نقطه‌ی عطف تحقیقات پیرامون این مفهوم به سال ۱۹۹۳ و انتشار کتاب دموکراسی و سنت‌های مدنی توسط رابرت پاتنم برمی‌گردد. او که سرمایه‌ی اجتماعی را مجموعه‌ای از روابط افقیِ بین افراد معرفی می‌کند و عقیده دارد که این ارتباطات می‌توانند باعث تقویت همکاری‌ها در جهت کسب منافع متقابل در جامعه شوند؛ طی پژوهشی سی ساله در مناطق مختلف ایتالیا با انتشار این کتاب درصدد پاسخگویی به این سوال برآمده بود که: آیا کیفیت و کارآمدی یک دموکراسی به ویژگی‌های شهروندانش بستگی دارد؟

در ساده‌ترین حالت می‌توان تشریح کرد که سرمایه‌ی اجتماعی ماده‌ی خام جامعه‌ی مدنی است. این سرمایه از تعامل‌های هر روزه بین افراد به وجود می‌آید. پدیده‌ای اصطلاحاً از پایین به بالاست و در تار و پود مراودات روزانه‌ی شهروندان جا خوش کرده است. در این باره هنی فن در سال ۱۹۲۰ نوشته است: «این نوع از سرمایه شامل دارایی‌هایی است که در زندگی روزانه‌ی افراد خیلی به حساب می‌آیند، همانند حس تفاهم، رفاقت و دوستی، احساس همدردی و علاقه برای شکل دادن به روابط اجتماعی در بین افراد و خانواده‌های مختلف».

چند دهه بعد جین جیکوبز در زندگی و مرگ شهرهای آمریکایی پا را از این هم فراتر گذاشت و نقش سرمایه‌ی اجتماعی را در ارتباط با حفظ نظافت، برخورد با جرم و پیشگیری از جنایت‌های خیابانی در محدوده‌های حومه و قدیمی شهرها مطرح کرد.

با گذشت زمان، سرمایه‌ی اجتماعی آنقدر به موضوع مهمی تبدیل شد که بانک جهانی آن را در کنار سرمایه‌های طبیعی، تولید شده به دست بشر و انسانی قرار داد و به عنوان یکی از چهار ثروت مهم ملت‌ها معرفی کرد. جامعه‌شناسان برای شناخت و اندازه‌گیری میزان سرمایه‌ی اجتماعی عمدتاً از سه شاخص استفاده می‌کنند که به ترتیب: اعتماد، مشارکت و همیاری هستند. اعتماد همواره دارای دو سطح شخصی و عام بوده است. آن‌چه که برای توسعه‌ی سرمایه‌ی اجتماعی مهم است نوع عام آن است. به بیان دیگر این شاخص معرف قدرت اعتماد به کسانی است که در گروه آشنایان ما قرار نمی‌گیرند.

در همین راستاست که شاخص همیاری را نیز می‌توان به عنوان محرکی برای ارائه‌ی خدمتِ بدون توقع به شخصی که شناختی از او نداریم معرفی کرد. مشارکت نیز باید ویژگی‌هایی داشته باشد که به عنوان حرکتی اجتماعی در برآوردها محاسبه شود. نخست آنکه باید عقلانی باشد، دوم آن‌که باید مستمر باشد و در نهایت این‌که باید سازمان‌یافته باشد. برهمین اساس نمی‌توان هجوم مردم را برای کمک به آسیب‌دیدگانِ بلایای طبیعی مشارکت اجتماعی مبتنی بر سرمایه‌ی اجتماعی شمرد چون معمولاً این حرکات نه سازمان‌یافته هستند و نه به صورت مستمر ادامه دارند.

کنش‌گری در یک موقعیت اجتماعی، احساس اعتماد و امنیت، ظرفیت پذیرش تفاوت‌ها و بها دادن به ارزش‌های زندگی را می‌توان سنگ‌بنای سرمایه‌ی اجتماعی نامید. ثروتی که در خانواده باعث فراهم آوردن شبکه‌ی حمایتی برای اعضای آن می‌شود و در مواقع بحران به کمک می‌شتابد؛ در اجتماع بزرگتر انسجام و همبستگی را قوام می‌بخشد و به بهبود شرایط مختلف از جمله بهداشت عمومی و اقتصاد کمک می‌کند. به بیان دیگر، اعتمادی که در شبکه‌های رسمی و غیررسمی ایجاد می‌شود به مردم یاری می‌رساند که به آموزش بهداشت و اطلاعات دسترسی یابند، نظام‌های بهتری از ارائه‌ی مراقبت‌های بهداشتی را پیشنهاد و طراحی کنند و تلاش‌های پیشگیرانه را ارتقا ببخشند. تمام این‌ها به معنی بهبود بخشیدن به بازده سلامت است.

در دیگر سو، اقتصاددانان اعتقاد دارند که به ازای هر هفت درصد رشد در شاخص‌های سرمایه‌ی اجتماعی ۰.۱ درصد به تولید ناخالص ملی افزوده می‌شود. در واقع از طریق سازمان‌های افقی، شبکه‌هایی شکل می‌گیرند که فرآیندهای تصمیم‌گیری را شفاف و جمعی، رهبران را پاسخگو و کسب تجارب عملی از اقدام جمعی و درک مسئولیت متقابل را ممکن می‌سازند.

نادیا کریمی/ همستان

نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
منشاء پدیده داعش را چه می دانید؟
ناشی از تفکر وهابی-تکفیری
محصول توطئه غرب و اسرائیل
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان