کد خبر: ۱۲۸۸۳
تاریخ انتشار: ۰۷ آذر ۱۳۹۸ - ۱۰:۱۷-28 November 2019
میرزا حسن خان مشیرالدوله پیرنیا متولد ۱۲۵۱ در تبریز، از رجال نامی اواخر دوران قاجاریه است.
عصراسلام: سیاستمدار، حقوقدان و تاریخ‌نگار ایرانی، فرزند میرزا نصرالله خان مشیرالدوله اولین صدراعظم بعد از انقلاب مشروطه ایران است. وی در دوران جوانی برای تحصیل به روسیه رفت و پس از کسب درجات علمی، در سفارت ایران مشغول به‌ کار شد. 

پس از چند سال از طرف پدرش که در آن دوران وزیر امور خارجه بود به ایران فراخوانده شد. او پس از بازگشت به فکر تأسیس مدرسه علوم سیاسی افتاد و با افتتاح این مدرسه باعث رشد و ترقی فرزندان ایران زمین شد. 

وی با آغاز جنبش مشروطه خواهی به این جنبش پیوست و در تدوین نظام‌نامه انتخاباتی نقشی به‌ سزا داشت. مشیرالدوله در دولت‌های مختلف عهده‌دار منصب وزارت بوده و همچنین چهارکابینه به ریاست او تشکیل شده است مشیرالدوله تا زمانی که در سیاست حضور داشت تعاملات مناسبی با دول قدرتمند آن دوران مانند انگلیس، آلمان و روسیه برقرار کرد و هیچگاه کاملاً به طرف هیچ‌کدام از این کشورها متمایل نشد. 

مشیرالدوله در سال ۱۳۰۵ هجری شمسی از سیاست کناره گرفت و به تحقیق و تألیف در تاریخ ایران باستان مشغول شد و توانست آثار بسیار ارزشمندی را به یادگار بگذارد ایشان از معدود رجال دوره اواخر قاجار و پهلوی اول بود که دوست و دشمن از او به نیکی یاد کرده‌اند. میرزا حسن خان مشیرالدوله در تمامی مشاغل پاک زیست و غبار تهمت و افترایی بر دامانش ننشست او با اینکه در زندگی از نظر مالی بسیار تأمین بود ولی همیشه افراد فقیر و محروم جامعه را هم در نظر داشت. سندی در این رابطه است که بسیار گویای حسن توجه مشیرالدوله به افراد جامعه‌اش است.

متن سند  نمره ۸۴ – ۲۳ خرداد ۱۳۰۴ خبر از کمیسیون بودجه مجلس مقدس شورای ملی دوره پنجم تقنینیه با مقدمه که در راپرت نمره ۷۵ راجع به مستمری آقایان پیرنیا به عرض رسید مواد ذیل را که ثانیاً در کمیسیون تصویب شده تنظیم و تقدیم می‌کند.

ماده اول - وزارت مالیه مجاز است مبلغ چهار هزار و دویست و بیست و شش تومان مستمری آقایان آقا میرزا حسن خان پیرنیا و آقامیرزا حسین خان پیرنیا و آقا میرزا ابوالحسن خان پیرنیا را به‌ ضمیمه مبلغ ششصد تومان مصرف روشنایی مدرسه اسلامی یزد از اول فروردین ۱۳۰۴ ضبط کند.

ماه دوم – وزارت مالیه مجاز است مبلغ یکهزار و نهصد و شصت و هشت تومان و نیم از محل اعتبار شهریه و مستمریات و روشنایی مدرسه اسلامیه یزد را علاوه بر بودجه کل وزارت معارف از اول فروردین ۱۳۰۴ برای مصارف مدارس ملی یزد، نائین به شرح ذیل حسب الحواله وزارت معارف پرداخت کند.

کمک خرج مدرسه تدین یزد: ۳۶۰ تومان

کمک خرج مدرسه عامیه ده مشیری: ۳۶۰ تومان

کمک خرج مدرسه سعادت رضوی: ۱۷۲ تومان

کمک خرج مدرسه اسلام یزد: ۱۲۰ تومان

کمک خرج مدرسه اردکان: ۳۰۰ تومان

کمک خرج مدرسه ذکور نائین: ۲۴۰ تومان

بنا و تأسیس مدرسه انار نائین: ۴۱۶ تومان

جمع کل :  ۱۹۶۸ تومان

مخبر کمیسیون بودجه فاطمی تاریخ طبع ۲۳ خرداد ۱۳۰۴ (۱) این سند بخوبی نشان می‌دهد که مشیرالدوله بخشی از مستمری خود را به مدارس یزد و نائین اختصاص داده و به مسائل آموزشی این مناطق که بسیار محروم بوده‌اند، کمک کرده است.

احمد سعیدی در خاطره‌ای از مشیرالدوله اخلاق والای او را این گونه شرح می‌دهد «شبی در منزل مرحوم پیرنیا در ضمن صحبت با من فرمودند فلانی می‌خواهم از شما تقاضایی بکنم و خیلی میل دارم آن را بپذیرید و مرا ممنون سازید. چندی قبل شما سفری از یکی از استادان فارسی برایم خواندید که از مضمون آن خوشم آمد و میل دارم هردو به آن عمل ‌کنیم و آن دو بیت این بود.

بگیتی دو کس را اگر دیدی/ به گرد سر هر دو گردیدمی

یکی آنکه گوید بد من به من/ دگرآنکه پرسد بد خویشتن

و مرحوم پیرنیا اضافه کرد میل دارم شما مرا انتقاد وعیب‌هایم را در زندگی اجتماعی و سیاسی با صراحت کامل بیان کنید تا خود را اصلاح کنم. به ایشان عرض کردم چون شما را دوست دارم و نظر به خدمات سیاسی و اجتماعی که در موقع زمامداری به کشور خودمان فرموده اید احترام می‌گذارم. 

سعیدی اضافه می‌کند ایشان بسیار اصرار کردند من ناچار شدم بگویم و گفتم: بسیاری از هموطنان شما را به اصطلاح محافظه کار می‌دانند و می‌گویند در امور کشوری شجاعت سیاسی ندارید و ملاحظه نمی‌کنید....»(۲)

این خاطره بیانگر این مسأله است که مشیرالدوله از انتقادهایی که به او می‌شد دلگیر و ناراحت نمی‌شد بلکه این مسأله را باعث پیشرفت خود می‌دانست. در مجموع می‌توان گفت میرزا حسن خان مشیرالدوله مردی اخلاق‌گرا چه در سیاست و چه در حوزه فرهنگ بود او از معدودترین رجال دوره قاجاریه است که هم مردم و هم دستگاه حکومتی از او به نیکی یاد می‌کنند. (۳)

پیرنیا یکی از مهم‌ترین نویسندگان کتب درسی و یکی از تأثیرگذارترین افراد در تأسیس مدارس جدید در ایران اواخر دوره قاجاری بود. 

بی‌تردید در حوزه پژوهشی تاریخ نگاری ایران می‌توان پیرنیا را پدر تاریخ نگاری مدرن ایرانی دانست. تا پیش از انتشار کتاب سه جلدی «تاریخ ایران باستان»، توسط وی، هیچ یک از مورخین ایرانی نتوانسته بودند تا با پیروی از شیوه‌های نوین تاریخ نگاری آکادمیک، اثری قابل توجه و برجسته را بیافرینند. 

مرحوم باستانی پاریزی درباره اهمیت کتاب تاریخ ایران باستان و جایگاه پیرنیا چنین می‌نویسد: «باید بگوییم که حق مرحوم پیرنیا از جهت ایران باستان بر ملت ایران هم‌ شأن حق فردوسی و شاهنامه است.»

پیرنیا، در ۲۹ آبان ۱۳۱۴ پس از چند سال بیماری چهره در نقاب خاک کشید و در آرامگاه خانوادگی در امامزاده صالح تجریش به خاک سپرده شد.

 

منابع:
۱- سازمان اسناد و کتابخانه ملی، معاونت اسناد ملی، شماره سند: ۲۹۷۰۳۹۳۵۴ محل در آرشیو: ۱۳۰۴ ن ن آپ ا

۲- سعیدی، احمد، راهنمای کتاب، سال پانزدهم، ۱۳۵۱، ص ۷۵۸.

۳- اخوی، امید، ، سیاستمدار مورخ، انتشارات خانه تاریخ ، ۱۳۹۱، ص ۱۶۴
روزنامه ایران

مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
منشاء پدیده داعش را چه می دانید؟
ناشی از تفکر وهابی-تکفیری
محصول توطئه غرب و اسرائیل
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و ادبیات
نظامی
کمپر و ون لایف
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان