کد خبر: ۱۲۵۲۹
تاریخ انتشار: ۱۶ آبان ۱۳۹۸ - ۲۰:۳۰-07 November 2019
گمان می‌رود انسان ابتدایی، نخستین قربانی را به منظور تقدیم به خدا و یا خدایان خویش، از جنس خود برگزیده باشد و بعدها انواع گوناگون یافته است.
عصراسلام:
قربانی‌ از قبیل حیوانی، پیشکشی از محصولات زمینی، خون از بینی گرفتن، رگ زدن، حجامت کردن، انگشت بریدن (مانند مردم استرالیا) دندان کندن، خون شرمگاه در معابد ریختن (مانند یونانیان)، ختنه کردن دختران و پسران (مانند مصریان و عبرانیان)، بیضه کشیدن و خود را اخته ساختن (بابلیان و سومریان)، موی سر تراشیدن و نثار کردن (مثل اعراب) شکافتن بازوان و با خون آن پیمان بستن (مانند تازیان)، انتحار و خود را در رودهای مقدس غرق کردن و خودسوزی (مثل هندوها و چینی‌ها)، خودکشی و هاراکیری Harakiri (مانند ژاپنی‌ها) و هزاران اعمال دیگر.

پیداست که برافتادن قربانی انسانی یا به عبارت درست تر تعدیل شدن آن (هنوز هم رسم قربانی انسانی در قسمت‌هایی از جهان جاری است) یکباره صورت نگرفته بلکه رنج‌های مصلحان جهان از یک طرف و تعالی فکری و ترقی شعور آدمیان در طی میلیون‌ها سال، مایه تعدیل و تبدیل آن گشته است.

قربانی آیینی است كه در همه ادیان جهان ردی از خون آن به چشم می‌خورد. انسان از كهن‌‌ترین اعصار برای تقرب به خدایی كه می‌پرستیده، انسان، حیوان یا نباتی را قربانی می‌كرده است.

چنان‌كه منابع تاریخی می‌گویند «قربانی» در آیین مهر جایگاه ویژه‌ای داشته است و تصویر مشهور مهر و قربانی گاو هنوز باقی است.

دكتر «بهرام فره‌وشی» در كتاب «جهان فروری» درباره قربانی در آئین مهر آورده است: «پس از این كه «اورلیوس كومودوس» امپراتور روم به آیین مهر گروید، مهرپرستی چنان رواج پیدا كرد كه بر همه دین‌های دیگر تسلط یافت. 

بسیاری از امپراتوران دیگر روم و بزرگان لشگری، دین مهر را پذیرفتند كه از آن جمله امپراتور «دیو كلیسن» و امپراتور «ژولیانوس» را می‌توان نام برد. امپراتور ژولیانوس كه خود مردی دانشمند و نویسنده بود از پیروان سرسخت میترا بود و یكی از علل لشكركشی او به ایران این بود كه می‌خواست سرزمین خدای خود «میترا» را به دست آورد. 

او هنگامی كه به دست مسیحیان همراه خود كشته شد، از خونی كه از پهلوی او جاری شده بود، مشتی به سوی خورشید افشاند و بدین‌سان فدیه‌ای از خون خود را نثار میترا كرد.»

در ایران باستان، تا هنگامی كه «میترائیسم، با قوت و شدت در این خطه حاكم بود، قربانی‌های خونین نیز رواج داشت و مردم برای ایزدمهر، گاو و گوسفند قربانی می‌كردند. در برخی منابع از قربانی كردن انسان نیز در آیین مهر سخن به میان آمده است. 

پس از ظهور زرتشت، مقام بلند مهر كاهش یافت و زرتشت تصمیم گرفت چند خدایی را كه در آیین میترائیسم رواج داشت به یكتاپرستی و پرستش اهورامزدا بدل كند. 

او برای این كار ناچار بود از قدرت میترا بكاهد و با آداب و رسوم معاصران خود مبارزه كند؛ از این رو فدیه‌های خونین آنها را كه گاو قربانی می‌كردند، ممنوع كرد و این ترحم زرتشت به گاو، در «گات‌ها» در شكوه‌ای كه گاو به درگاه خدا می‌كند و از مردم می‌نالد بخوبی پیداست.

زرتشت خود را پشتیبان جانوران سودمند می‌دانست. عده‌ای معتقدند او برای جلوگیری از لطمه زدن به اقتصاد جامعه، قربانی‌های خونین (حیوانی) را منع كرد و از آن پس در جشن‌ فقط مراسم قربانی گیاهی معمول شد. اما امروزه با وجود ممنوع بودن قربانی در این دین، برخی از زرتشتیان در زمان مشخصی گوسفندان را قربانی می‌كنند.

موبد خورشیدیان می‌گوید: «در روز مهر از ماه مهر كه به پرستش «ایزد مهر» اختصاص دارد، زرتشتیان اردكان یزد، قربانی می‌كنند. آنها به تناسب خانوار خود و به تبع وضعیت اقتصادی، گوسفند قربانی می‌كنند.»

او درباره دلایل این امر می‌گوید: «با اینكه این عمل میان زرتشتیان بسیار نكوهیده است، اما به نظر می‌رسد آنها در اثر نزدیكی و ارتباط با مسلمانان مبادرت به این عمل می‌كنند.»

قربانی در میان سایر مذاهب جهان نیز همواره جایگاهی آیینی داشته است. نیایش و قربانی یكی از مهم‌ترین مباحث ادیان هند و اروپایی را تشكیل می‌دهد. بزرگ‌ترین كار برهمنان، قربانی‌ كردن یعنی «یجنه» است به درگاه خدایان و ارواح نیاكان. در آیین هندو، مانند مذهب یهود، مردمان برای این كه مراتب سرسپردگی خود را به خدایی كه می‌پرستند اعلام كنند، قربانی را می‌سوزانند.

طبق آنچه در فرهنگ‌های لغت آمده قربانی به اصطلاح كلی در عالم ادیان عبارت است از «گرفتن زندگانی موجود زنده (اعم از انسان، حیوان و نبات) از طریق كشتن، سوزاندن، دفن كردن یا خوردن به منظور تقرب به خدایان و جلب نظر آنها.»

واژه فرنگی قربانی كردن «سكریفایس» است كه نشان می‌دهد موجود قربانی شده برای خدایان، جنبه مقدس و خدایی به خود گرفته است. در زبان‌های اروپایی قربانی به معنای مقتول با واژه «ویكتیم» (Victim) بیان می‌شود.

در روایت سامی آمده نخستین قربانی را به هابیل و قابیل نسبت می‌دهند: «چون دو برادر قربان بنهادند، آتشی بیامد بر شال سیمرغی و به علامت قبول در قربان هابیل افتاد و سوخت. قابیل برای اولین بار برای آتش بنایی برپا كرد و سوگند خورد كه این آتش را می‌پرستم تا آنگاه كه قربانی من نیز پذیرفته شود.»

همچنین آمده است: «آدم پس از آن كه خانه كعبه را ساخت، بر گرد آن طواف كرد، سپس خدایش فرمود كه قربانی كند. سلیمان بن داوود نیز به كفاره نمازی كه از او فوت شده بود، صد اسب به درگاه خدا قربانی كرد.»

اما معنای راستین قربانی را، ابراهیم با كاردی كه از سر صداقت بر حلقوم اسماعیل نهاد، تحقق بخشید. و ناگهان ندای «الله» در گوش جانش فرو خواند «قد صدقت الرءیا» (صافات ۱۰۵) و آنگاه پروردگار ذبحی عظیم فدیه داد به پاس پاكبازی این پیامبر، از آن تاریخ همه ادیان ابراهیمی سالروز این ایثار را به نام عید بزرگ قربان (اضحی) گرامی می‌دارند و به درگاه خداوند بزرگ فدیه می‌آورند.


قربانی گاو نخستین

از دیدگاه اسطوره‌شناسی، اولین قربانی، گاو نخستین است. به دنبال کشته شدن گاو نخستین که مقدس شمرده می‌شد، ذبح چارپایان به‌خصوص قربانی کردن گاوها به‌منظور یادآوری آن اتفاق مرسوم شد و به شکل یک آیین درآمد.

در دوران آمیختگی و تکوین اساطیری و در بحبوحه کشاکش و ستیز و جنگ میان اهورامزدا و اهریمن در گستره اساطیر مشترک مزدیسنی، زرتشتی، زروانی، میترایی و مانوی، هنگامی که اهورامزدا گاو نخستین و انسان نخستین،یعنی گَیهَ مَرِتنgaya-mar-tan(=کیومرث) را می‌آفریند، بر اثر بدخواهی و زیانکاری و حمله اهریمن و دیوان، هم گاو نخستین می‌میرد - که از جزء‌جزء اندام‌ها و وابسته‌های پیکرش آفرینش اورمزدی شکل می‌یابد و حیات جمادی و جانوری و طبیعیمتوکن می‌گردد - و هم انسان نخستین پس از مرگ از نطفه و اندامش حیات انسانی به منصه ظهور می‌رسد. آشکار است که قربانی گاو تکرار نمادینی است برای تذکار آن خاطره و نوعی جادوی تقلیدی برای حاصلخیزی و باروری. (رضی، ۳۸)

به‌موجب بندهش، هنگامی‌که گاو «اِوَگدات»(Evagdât) یا نخست آفریده در اثر تهاجم اهریمن و عمله‌ وی می‌میرد، از اعضا و اندام‌های وی گیاه، درخت، آب، کوه‌ها، رودها و... به وجود می‌آید. در آیین میترا نیز پس از قربانی گاو، رستاخیز می‌شود و از خون و گوشت او، سبزی، گیاه و نعمت در زمین رشد و نمو می‌کند. این محصولی که میترا با داس درو کرده و حمل می‌کند، فرآورده‌هایی است که از جریان خون گاو پیداشده است. 

به‌موجب ماه یشت در اوستا نشان هلال ماه، در رابطه‌ مستقیمی بین ماه، گاو و رویش گیاهان است (رضی، ۵۹۷). در بندهش اهریمن برای از بین بردن جوهر آفرینشِ هرمزد درد، بیماری، هوس و بوشاسب (خواب) را بر تن گاو و کیومرث قرارداد، هرمز مَنگِ درمان‌بخش را که بَنگ نیز خوانَد برای خوردن گاو داد و به چشم (وی) مالید تا او را از نابودی و بَزه گزند و ناآرامی کم باشد. در زمان نزار و بیمار شد و شیر (او) برفت، درگذشت. (بندهش، ۵۲). 

روان گاو از این ظلم چندین بار در نزد اهورامزدا شکایت می‌کند و در نهایت اهورامزدا به او مژده سودمندی و آفرینش را می‌دهد. آیا این همان زنده شدن مقتول و دادخواهی او از ظلمی که در حقش شده نیست؟ میترا در اسطوره قربانی گاو نقش آفریننده را بر عهده دارد. در بندهش عمل کشتن گاو مقدس را اهورامزدا انجام می‌دهد. 

پیکار با گاو نخستین یا نخست آفریده، گاوی که در آغاز توسط اورمزد آفریده شد، پیش از آنکه خلقت آدمی حادث‌شده باشد از کالبد او که در حالت احتضار است، گیاهان سودمندی می‌روید که بسیط زمین را می‌پوشاند از نخاع آن گندم و از خون وی درخت انگور می‌روید تا نوشابه‌ مقدس را پدید آورد. اهریمن، کارگزاران خود را فرمان می‌دهد تا به لاشه‌ گاو هجوم برده و این سرچشمه‌ زاینده‌ زندگی را تباه سازند و به سَمّ آلوده نمایند. 

کژدم به بیضه‌ی حیوان می‌چسبد و اندام تولیدمثل او را به سم آلوده و تباه می‌کند اما اهریمن و عوامل او نمی‌توانند از وقوع معجزه‌ آفرینش اورمزدی جلوگیری کنند. 

نطفۀ گاو توسط ماه جمع‌آوری و در آن کره تطهیر شده، به‌صورت جانوران سودمند بر بسیط زمین گسترده می‌شوند (رضی، ۳۰۶). این آفرینش دوباره که از خون گاو نخستین ممکن شده است، در بندهش از آن اهورامزداست. روایت بندهش تفاوت اندکی با نجات بخشی مهر دارد. 



منابع:
هاشم رضی، آیین مهر در شرق و غرب
فرنبغ دادگی، بندهش، تصحیح مهرداد بهار
اسطوره‌ی قربانی، علی اصغر مصطفوی، صص ۵-۶
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
منشاء پدیده داعش را چه می دانید؟
ناشی از تفکر وهابی-تکفیری
محصول توطئه غرب و اسرائیل
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و متون مرجع
نظامی
کسب و کار
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان