کد خبر: ۱۲۵۱۰
تاریخ انتشار: ۱۴ آبان ۱۳۹۸ - ۲۱:۱۶-05 November 2019
گاو بالدار یا لاماسو در اساطیر کهن یک خدای محافظ بوده‌ است که معمولاً با گاو نر، بدن شیر، بال عقاب و سر انسان نشان داده شده‌‌ است.
عصراسلام:
بالغ بر صد مورد حجاری یادمانی به شکل گاوهای بالدار با سر انسانی یا لاماسو (Lamassu) از پایتختهای آشوری به دست آمده که بیشتر از ۴۰ مورد از آنها از نینوا کشف شده است.

هنگامی که این پیکره‌های غول پیکر بین النهرینی دوباره ظاهر می‌گردند، در دوره آشور نو به عنوان نمادی از قدرت محسوب می‌شوند. این پیکره‌ها به عنوان نگهبانان شهر و ورودی‌های کاخ به حساب می‌آمدند. 

قدیمی‌ترین نمونه پیکره گاو با سر انسانی از کاخی قدیمی در آشور و مربوط به دوران حکومت تیگلات پیلسر اول (Tiglat – Pileser) به دست آمده است. گاوها با پیکره های انسانی به صورت کاملتری از کاخهای نیمرود و خورس آباد نیز به دست آمده اند. نمونه نیمرود با کلاهی گرد و سه جفت شاخ بر روی آن قابل تشخیص می باشد و پیکره کاخ خورس آباد ظریف‌تر حجاری شده است. 

این پیکره دارای کلاهی استوانه‌ای و دو جفت شاخ بر روی آن و تزییناتی از روزت بر کلاه می باشد. هر کدام از پیکره ها پنج پا دارند. این تلاش در جهت واقع گرایی که توسط هنرمندان اوایل آشوری به کار می رفت، در نینوا با به کارگیری برخی از پیکره های حجاری شده  با چهار پا ترک گردید. 

به طور کلی پیکره‌های گاو با سر انسانی نیمرود از نمونه‌های خورس آباد الهام گرفته شده‌اند. از نظر تناسباتی این پیکره‌ها کمی کوچکتر، ولی از نظر پویایی و دینامیک گامها و نوع راه رفتن پیکره‌ها با ظرافت بیشتری شکل گرفته است و توجه بیشتری به بال‌ها و پیچش موها و حلقه کردن آنها صورت داده‌اند. استفاده هنرمند از هنر نیم برجستگی در دوره سناخریب با جزئیات به کار می‌رفت.

اصطلاحات لاماسو و شدو (eduš) به عنوان اصطلاحی رایج برای نامیدن گاوهای بالدار با سر انسانی توسط باستان شناسان استفاده میشود. در متون سومری نشانه کال (kal) می‌تواند به عنوان آلاد(alad) و لاما تعبیر شود. وان سودن (Von Soden) کسی است که تلاش کرده تا ریشه سامی برای کلمه لاماسو و شدو بیابد. او معتقد است آنها نمادی از قدرت اساسی و حیاتی هستند. هر چند لندزبرگر (Landsbrger) اصطلاح لاما/ لاماسو را به عنوان الهه زن در مقابل خدای مرد الاد (Alad)/ شدو به کار می‌برد. 

در هر صورت این اصطلاحات همه دارای مفهوم حفاظت و مراقبت هستند. پیکره‌ها در اطراف دروازه شهر برای حمایت و حفاظت به کار برده می‌شدند. از قبل از دوره سارگن تا به این طرف، اصطلاح لاما و لاماسو موجود حمایتی زن را در بر می‌گرفت که الهه‌ای در هیبت انسانی را با دستان به هم متصل به نشانه عبادت و نیایش نشان می‌داد که به عنوان واسطه‌ای بین مردان و خدایان و با حالتی از نیایش و اهدای پیشکش در نظر گرفته می‌شد. آیین الهه لاما در بابل بسیار محبوب و رایج بود و تا دوره کاسی ادامه یافت. 

در دوره آشوری تغییراتی بنیادین در تصویرسازی لاماسو صورت گرفت و بخشی از ویژگی دافع شر بودن این موجودات با نقش حمایتی آنها در اطراف دروازه ها با هم در نظر گرفته شد. این تغییرات هنری در هزاره اول ق.م دنبال شد و شمایل نگاری مذهبی بر سنتهای نوشتاری مسلط گردید و در تصویرسازی، موضوعات دافع شر بودن و پیشگیری از بیماری توسط این پیکره ها به کار رفت. 

دلبستگی به ترکیبهای این پیکره در هزاره اول ق.م موجب گردید تا هنرمندان آشوری به سنتهای بین النهرینی بازگردند. نخستین پیکره مربوط به گاوبالدار با سر انسان احتمالاً مربوط به نیمه اول هزاره دوم ق.م می‌باشد که در گوشه بالایی بخشی از استل یافت شده از ابلا (Ebla) دیده می‌شود. 

به نظر نمونه اولیه این نوع جانداران ترکیبی باشد. نقش روی اثر مهر پیدا شده از نیپور و دوران کاسیها (۱۴۰۰ ق.م) نمونه بعدی آن می‌باشد که پیکره دارای بدن حجیم و احتمالاً گاو مانند و با دمی در انتهای بدن خود است و نیز مهری از قرن ۱۴ ق.م از دوران آشور میانه. 

در موردی مشابه مربوط به هزاره اول ق.م، هیولایی گاو مانند را میان دو قهرمان به تصویر کشیده شده که به او حمله و او را روی زمین می کشند. تعبیری و تفسیری که برای آن به کار می برند، مبارزه گیلگمش (Gilgamesh) در مقابل گاو نر آسمانها است. 

این موجود با نام گود. آن. نا (Gud. An. Na) ایجاد شد تا شهر اوروک (Uruk) را به درخواست دخترش ایشتار به خونخواهی از گیلگمش نابود کند و مرتبط با گاو نر آسمان است که به اوروک حمله کرد و پس از آن به گیلگمش و انکیدو (Enkidu) یورش می برد ، ولی شکست می‌خورد و این دو پهلوان قلب او را به خدای خورشید و شاخهای آن را به لوگالباندا (Lugalbanda)اهدا کردند. 

هر چند متون در مورد سر انسانی این پیکره توضیح نمی‌دهند ولی بخش گود (Gud) دلالت بر این دارد که او متعلق به خانواده گاوسانان می‌باشد. در مهری دیگری صحنه مبارزه یک قهرمان به صورتی متفاوت، ولی با تم و موضوع یکسان نشان داده شده است. این تفاوت در نوع تصویرگری در دوران آشور نو و بابل نو رایج بود. 

گاو بالدار با سر انسان در هنر آشور نو در زمینه ها و حوزه های مختلف، تصویرسازی ( از جمله در نقش برجسته ها) شده است که متاثر از سنتهای محلی بود. 

در یک صحنه از کاخ سارگن دوم در خورس آباد (Khorsabad) گاوبالدار با سر انسانی در برابر پس زمینه ای از دریا نمایش داده شده است و به عنوان پیکره‌های محافظتی از جریان و روند انتقال سدرهای لبنانی به وسیله نیروی دریایی مراقبت می کردند. 

توالی نقش برجسته در کاخ سِناخریب در نینوا روشن می سازد، مراحل مختلف انتقال سنگهای غول پیکر برای حجاری این گاوهای بالدار از معدنی در بالاتای (Balatai) به نینوا صورت می گرفته است. در موزه بریتیش یک لوح سنگی از کاخ تیگلات پیلِسِر سوم در نیمرود  با سر انسانی از یک گاو بالدار که منحصر به فرد حجاری شده است. 

پیکره یادمانی گاو بالدار با سر انسانی از دیواره های کاخ همین پادشاه در تل بارسیپ (Barsip) سوریه نیز  به دست آمده است که بین راه ارتباطی اتاق ۲۴ و ۲۵ دیده می شود. نقش این موجود ترکیبی همچنین از یک مهر استوانه ای مربوط به قرن ۸ ق.م به عنوان پیکره دفع نیروهای شر به دست آمده است. 

پیکره گاوبالدار با سر انسانی به وضوح از هنر آشوری وام گرفته شده است و اشیای فلزی  با این ترکیب توسط مانایی‌ها و مناطق غربی ایران دوباره تولید شده است. این پیکره دارای همان معنی بودند که در هنر آشوری تولید می‌شدند، البته دارای جنبه های زیبایی شناسانه نیز بودند. 

با حفاری صورت گرفته در تل نبی یونس در موصل عراق ، پیکره دو گاوبالدار با سر انسان از نینوا کشف شد. کتیبه ای که از آن به دست آمده آنها را به دوران اِسارحادون (Esarhaddon) و یا آشور بانی پال، شاهان آشوری منتسب می کند. از نظر شکل کلی مانند پیکره های کاخ سناخریب هستند، ولی دارای تفاوتهایی هم می باشند. 

این پیکره ها بر روی تخته سنگ یکپارچه حجاری نشده است و روی بلوکهای سنگی با ابعاد متفاوت ایجاد گشته اند و با خاصیت نرینگی و مادگی به هم چفت و قفل شده اند. این پیکره ها به عنوان آخرین نمونه از این نوع ترکیب ها در ابعاد بزرگ نقش شده اند. 

هر چند که به نظر این پیکره ها بعد از آشور بانی پال از بین می‌روند، ولی سریعاً پارسی‌ها و هخامنشی‌ها از آن در هنر خود بهره گرفتند. که می‌توان دو نمونه از آن را بر دو طرف دروازه F پاسارگاد که در دوران کوروش بزرگ ساخته شده، مشاهده کرد. 

همچنین در دروازه ورودی موسوم به دروازه ملل در تخت جمشید که توسط داریوش بزرگ و خشایارشا بنا شده‌اند نیز لاماسوهای دیده می‌شوند که در اینجا ( تخت جمشید) پیکره‌ها دارای تناسبات عالی و نیز متعادل و متوازن با به کارگیری ظرافت و زیبایی در شکل بالها بوده است. هدف اصلی از ساختن این پیکره‌ها به وسیله‌ی برنامه‌های سیاسی و ایدئولوژیک در هاله‌ای از ابهام قرار می گیرد. 

انتخاب پیکره‌های غول پیکر گاو بالدار با سر انسان که در ساختارهای آشوری نمادی از جلال و شکوه پادشاهی آنها بود، تصادفی نبود. با تصویرسازی دوباره این پیکره، پادشاهان هخامنشی در پی بازسازی هاله مقدس و اعتبار و پرستیژ شاهان بزرگ آشوری بودند. 

در دوره آشوری کامل‌ترین لاماسوها در نینوا حجاری شده و در دوران حکمرانی آشور بانی پال ناگهان پیکره تراشی این چنینی متوقف می‌شود و پیکره‌های دیگری جایگزین آن می‌شود.

گاهی دلیل این ناپدید شدن را نبود بلوکهای بزرگ سنگی در دوران آشور بانی پال می‌دانند. هر چند مشکل است که دلیل این اتفاق را روشن ساخت، ولی شاید مرتبط با تحول تدریجی نماد گرایی مذهبی در اواخر عمر شاهنشاهی آشور باشد.



نویسنده: V. Danrey,Arche Orient, Lyon
برگردان: علی‌اصغر سلحشور


منابع:
Amandry, P., 1996. A propos du tresor de Ziwiye. Iranica Antiqua 6, 109-29.
Botta, P.-E. and Flandin, E., 1849-50. Monument de Ninive. Paris.
 Caubet, A., 1994. (ed.) De Khorsabad a Paris. Paris.
Collon, D., 2001. Catalogueo f the WesternA siatic Seals in the BritishM useumV . London.
Danrey, V., 2004. Le taureau aile androcephale dans la sculpture monumentale neo-assyrienne: Reflexions sur un theme iconographique. Aegeo-Anatolica (TMO 39). Lyon (in press).
De Clercq,L ., 1903. CollectionD e Clercq.C ataloguem e'thodiquera isonne. Antiquitesa ssyriennesI I. Paris.
Falkenstein, A., 1943. Keilschriftforschung: Review of N. Schneider, Die Gotternamen von Ur III in OrientalistischeLi teraturzeitung46 , cols. 350-5.
Galter, H. D., Levine, L. D. and Reade, J., 1986. The Colossi of Sennacherib's Palace and their Inscriptions. AnnualR eviewo f the Royal Inscriptions of MesopotamiaP roject4 , 27-32.
Godard, A., 1950. Le tresor de Ziwiye. Haarlem.
Herzfeld, E., 1938. Altpersische Inschriften (AMI erganzungsband 1). Berlin.
Herzfeld, E., 1988. Iran in the Ancient Near-East. New York.
Kuihne, H. and A., 1988. Die Ausgrabungen auf dem Tell Agaga/Shadikanni (DaM 3). Mainz.
Landsberger, B. and Bauer, T., 1927. Nachtrage zu dem Artikel betr. Asarhaddon, Assurbanipal usw. o. S. 61 ff. ZA 37, 217-22.
Layard, A. H., 1849a. Monuments of Nineveh. London.
Finch, J. P. G., 1948. The Winged Bulls at the Nergal Gate of Nineveh. Iraq 10, 9-18.
Layard, A. H., 1849b. Nineveh and its Remains. London.
 Layard, A. H., 1853a. A Second Series of the Monuments of Nineveh. London.
Layard, A. H., 1853b. Discoveries in the Ruins of Nineveh and Babylon. London.  Legrain, L., 1925. The Culture of the Babylonians from their Seals in the Collection of the Museum. Philadelphia.                                                                                              
 Lieberman, S. J., 1977. The Sumerian Loanwords in Old-Babylonian Akkadian I (Harvard Semitic Studies 22). Missoula, Montana.
 Madhloom, T. A., 1970. The Chronology of Neo-Assyrian Art. London.  
Mahmoud,A ., 1992. Eine neue Lamassu-Figura us Tell Agaga/Shadikanni.V on Urukn ach Tuttul- eine Festschrift fur Eva Strommenger - Studien und Aufsdtze von Kollegen und Freunden. Munich, 101-2.
 Matthews, D. M., 1992. The Kassite Glyptic of Nippur (Orbis Biblicus et Orientalis 116), Freibourg (Switzerland)a nd Gottingen.
 Matthiae, P., Pinnock, F. and Scandone Matthiae, G., 1995. Ebla. Alle origini della civilta urbana - trent'anni di scavi in Siria dell'Universita di Roma. Rome.
 Offner,G ., 1951. Le 0 GUD-AN-NA o dans l'iconographie. RA 45, 117-19.
 Offner,G ., 1954.L 'epopeed e Gilgamesha -t-ellee te fix&ed ans l'art?I n P. Garelli( ed.), Gilgamese t sa legende (Compter endud e la VIIeR encontreA ssyriologiqueI nternationale), Paris, 175-81.
 Osten, H. H. von der, 1957. Altorientalische Siegelsteine der Sammlung Hans Silvius von Aulock (Studia EthnographicaU psaliensia1 3). Uppsala.
 Pittman, H. and Aruz, J., 1987: Ancient Art in Miniature: Near Eastern Seals from the Collection of Martin and SarahC herkasky(M etropolitanM useumo f Art), New York. Place, V., 1867-70. Ninive et l'Assyrie, avec des essais de restauration par Felix Thomas. Paris.
 Preusser, C., 1955. Die Paldste in Assur (WVDOG 66). Berlin. Russell, J. M., 1991. Sennacherib's Palace without Rival at Nineveh. Chicago/London.
 Seidl,U ., 1994.D er Thronv on Toprakkale. Ein neuerR ekonstruktionsversuch.Ar chaeologische Mitteilungen aus Iran 27, 67-84.
 Thompson, R. C. and Hutchinson, R. W., 1929. A Century of Exploration at Nineveh. London. 
Thureau-Dangin, F. and Dunand, M., 1936. Til Barsip.P aris. Tournay,R . J. and Shaffer,A ., 1994. L'epopeed e Gilgamesh. Paris. 
Von Soden,W ., 1964.D ie SchutzgenienL amassuu nd Shedui n der babylonisch-assyrischenLi teratur. BagM 3, 148-56.

* این ترجمه چکیده ای است از مقاله با عنوان "گاوهای بالدار با سر انسان از نینوا؛ تکوین نقش مایه‌ای شمایل نگارانه"

- Winged human – headed of Nineveh: Genesis of an iconographic motif, (2004), Iraq,British institute for the study of Iraq, Vol. 66.


منبع: وبسایت انسان‌شناسی و فرهنگ
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
منشاء پدیده داعش را چه می دانید؟
ناشی از تفکر وهابی-تکفیری
محصول توطئه غرب و اسرائیل
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و متون مرجع
نظامی
کسب و کار
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان