کد خبر: ۱۱۵۹۴
تاریخ انتشار: ۰۷ شهريور ۱۳۹۸ - ۲۲:۳۴-29 August 2019
شاید پیچیده ترین مفهوم در اقتصاد مفهوم علیت باشد. علیت بدون مفهوم فوق العاده پیچیده زمان قابل تعریف نیست! و منشا پیچیدگی علیت در پیچیدگی زمان نهفته است.
علت از لحاظ زمانی مقدم بر معلول است اما لزوما هر تقدم و تاخر زمانی به معنای وجود یک رابطه ی علی و معلولی نیست. همه دانشجویان اقتصاد در اقتصادسنجی مقدماتی با مفهوم علیت گرنجری آشنا می شوند.

 این نامگذاری از یک جنبه مناسب و از جنبه ایی دیگر نامناسب است. جنبه مناسب آن پسوند گرنجری است که مشخص می سازد این مفهوم با علیت فلسفی یکسان نیست و جنبه نامناسب آن هم این است که اصولا این مفهوم علیت را بررسی نمی کند (جز در شرایط خاص). 

علیت به شدت به زمان وابسته است! برای مثال هر چه طول زمان بیشتر شود (تناوب زمانی برای مثال از ماهانه به سمت سالانه حرکت کند) بسیاری از معلول ها خود به علت تبدیل می شوند! و یک رابطه علی در تناوب کوتاهتر به معلول معلولش در تناوب بلندتر تبدیل می شود. به همین خاطر در هنگام محاسبه رابطه علیت گرنجری باید تناوب داده ها را ملاحظه نمود.

نکته ضمنی مطالب فوق آن است که وقتی فردی از علیت سخن می گوید بدون آنکه به تناوب زمانی اشاره کند، در واقع از هیچ چیز حرفی نمی زند! برای مثال اینکه فساد علت یا معلول برخی وقایع اقتصادی است بستگی به طول زمان مورد بحث دارد! برای مثال در کوتاه مدت احتمالا فساد معلول است اما در بلندمدت فساد به علت تبدیل خواهد شد. این مثال نادقیق هشداری است به توجه داشتن به نقش متغیرها در معادلات دینامیک و ایستا!

مسئله دیگر توجه به برخی تفاوت ها در مفهوم علیت در علوم اجتماعی و انسانی نسبت به علوم تجربی است. موضوع علوم اجتماعی و انسانی، ارگانیسمی زنده و هوشمند بنام انسان است. انسان موجودی منفعل نیست و نسبت به اتفاقات دور و برش فعال است. عدم توجه به ماهیت این ماشین هوشمند (استفاده از کلمه ماشین به معنای تایید نگاه تقلیل گرایانه ی دکارتی به انسان نیست) مفهوم علیت را با درک نامناسب روبرو خواهد کرد. 

اینکه ادیانی مانند اسلام گناه را علت برخی وقایع طبیعی مانند خشکسالی می دانند دقیقا نگاهی عمیق (و نه یک نگاه ساده انگارانه) به مفهوم علیت است. زیرا در این رابطه موجودی هوشمند به نام انسان قرار دارد که چنین رابطه ایی را از یک رابطه ی مکانیکی متمایز می سازد. البته این موضوع به هیچ وجه در تضاد با اتفاقات طبیعی بخاطر قوانین فیزیکی نیست! 
بنابراین، علیت بسیار پیچیده تر از آنی است که در نگاه اول به نظر می رسد. 

مجتبی رستمی
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
منشاء پدیده داعش را چه می دانید؟
ناشی از تفکر وهابی-تکفیری
محصول توطئه غرب و اسرائیل
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و متون مرجع
نظامی
کسب و کار
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان