کد خبر: ۱۱۵۸۸
تاریخ انتشار: ۰۷ شهريور ۱۳۹۸ - ۱۹:۳۶-29 August 2019
عدسی خوراکی ساده و ارزان است. همسرم اعتقاد دارد خوشمزه و لذیذ هم هست والله اعلم. 
پایۀ‌ عدسی معمولاً عدس و پیاز و روغن و آب و ادویه است. برخی سیب‌زمینی و قارچ و رب گوجه‌فرنگی هم به آن افزوده‌اند. عدسی غذای کهنی است. نامش هم کهن است و در شعر ناصرخسرو (به نقل از لغتنامه دهخدا) آمده:

اگرت خواب نگیرد ز بهر چاشت شبی
 که در تنور نهندت هریسه یا عدسی
می‌گوید اگر خیرِسرت شبی را بیدار بمانی برای عبادت و خیره شدن در آفاق و اسرار عزیز شب نیست بلکه از دلهرۀ آن است که نمی‌دانی فردا برای چاشت هریسه می‌یابی یا عدسی. هریسه غذایی بود که از گوشت و حبوبات پخته‌ می‌شد و غذای متنعّمان بود. بیهقی نوشته:«دعوتی با تکلّف ساخته بودند و هریسه نهاده» (به نقل از لغتنامه دهخدا). عدسی که گوشت ندارد به‌مثابۀ غذایی فقیرانه در برابر هریسه قرار گرفته است. در دیوان بسحاق اطعمه به بی‌گوشت‌بودن عدسی اشاره شده است:
می‌خورد عدس غم که چرا گوشت ندارم
 این است که کس را به منَش تقویتی نیست (چاپ رستگار فسایی، ص۱۹۷)

البته در اینترنت دیدم که برخی در عدسی گوشت می‌ریزند. این را هم بنویسم که در جامع‌الصنایع که رساله‌ای است در آشپزی از عصر قاجار، آمده است که درغذایی که عدسی نام داشته و به شکل حلیم بوده، گوشت می‌ریختند (چاپ استاد ایرج افشار، ص۴۷). در سفرۀ اطعمۀ  میرزا علی‌اکبرخان، آشپزباشی دربار ناصرالدین‌شاه، عدسی گوشت ندارد (چاپ بنیاد فرهنگ، ص۵۷). حکیم دریابندری در کتاب مستطاب آشپزی دو نوع عدسی را ذکر کرده که در ترکیب آن گوشت نیست (ج۲، ص۱۴۰۷ و۱۴۰۹). بگذریم.
  در تاریخ بلعمی (ترجمه و تألیف به سال ۳۵۲ق) معلوماتی دربارۀ غذایی که می‌تواند «عدسی» باشد، آمده است . اسم «عدسی» نیامده اما رسم «عدسی» در آن هست! 
    به عمربن عبدالعزیز در سال ۹۹ق خبر رسید که سردارش مسلمه بن عبدالملک روزی هزار درم خرج خوان و مطبخش می‌کند. خلیفه تافته شد. مسلمه را به چاشت دعوت کرد. « طبّاخ خویش را بفرمود که طعام بسیار ساخت از هرگونه‌ای که عمر اندر خلیفتی خویش نخورده بود. پس بفرمود لوتی کنند از عدس و پیاز و روغن زیت و طعام عمر بیشتر چنین بودی». عمر به طبّاخ گفت وقت غذا ابتدا عدس را بیاور. مسلمه آمد و عمر سخن گفتن با او را طول و تفصیل داد. مسلمه بسیار گرسنه شد. «پس عمر بفرمود تا طعام آوردند. طبّاخ بیامد و خوان بنهاد و آن عدسی که با پیاز و زیت پخته بود، پیش‌آورد». مسلمه ‌خورد. عمر دستورداد غذاهای دیگر را بیاورند. مسلمه گفت سیرم و ‌نخورد. عمرگفت: تو با این قدر عدس سیر شدی. این غذا برای من یک درم هزینه داشت آنگاه تو روزی هزار درم خرج مطبخت می‌کنی. (تاریخنامه طبری، چاپ روشن، ج۴،صص۹۰۳-۹۰۴).
      از این حکایت چند نکته برمی‌آید: یکی سابقۀ دیرین این غذایی است که ما امروز عدسی می‌نامیم. دست‌کم تا سال ۳۵۲ ق و اگر روایت صحیح باشد تا سال ۹۹ق و شاید هم پیشتر و خیلی پیشتر. دیگر مواد تشکیل‌دهندۀ این غذا که عدس و پیاز و روغن زیتون است. ای بسا «عدسِ به‌زیت پخته» که به نقل ناصرخسرو در مشهد خلیل به مسافران و زائران می‌دادند، همین غذا  باشد (سفرنامه ٬ چاپ دبیرسیاقی، ص۶۰). نکتۀ دیگر ارزان ‌بودن این غذاست. آنقدر ارزان که گویا به ‌کاربردنش از نشانه‌های زهد بوده ‌باشد. عمربن عبدالعزیز مردی زاهدگونه بوده است. در برخی متون صوفیه حکایتی دربارۀ ابراهیم بن شیبان کرمانشاهی که به ورع و زهد نامور بوده ٬آمده است. شیخ زاهد گفت:« وقتی مرا آرزوی عدس بود...» ( ترجمه رساله قشیریه، چاپ فروزانفر ،ص۲۲۸). داستانش را باید در آن کتب خواند. باری شیخ عدس را خورد و به پادافره دویست چوب خورد. اغراق و مبالغۀ بیمارگونۀ این حکایت وقتی درست فهم می‌شود که توجه داشته باشیم هوس عدس – که غذای سادۀ فقیرانه‌ای بوده- و نه آرزو و خوردن کباب و هریسه و چرب و شیرین الوان،شیخ زاهد را به چنان مخمصه‌ای افکند.
    نکتۀ آخر اینکه ناصرخسرو گفته در مشهد خلیل به میهمانان «کاسۀ عدسِ به‌زیت پخته دهند و مویز هم دهند» (سفرنامه،همان). میرزا علی‌اکبرخان آشپزباشی  هم گفته که عدسی را «با شیرینی خورند».(سفرۀ اطعمه، همان). این باید به طبع سرد عدس برگردد (الابنیه، چاپ بهمنیار و محبوبی، ص۲۲۴) که آن را با شیرینی و مویز که گرم است اصلاح می‌کردند. الان هم عدس‌پلو را با خرما و کشمش سرخ‌کرده می‌خورند. به قول مولانا بسحاق اطعمه:

تو و حلوای مزعفر  من و "خرما و عدس"
آنک آن داد به شاهان  به گدایان این داد (ص۱۲۳)

 
میلاد عظیمی 
برچسب ها: عدسی ، میلاد عظیمی
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
منشاء پدیده داعش را چه می دانید؟
ناشی از تفکر وهابی-تکفیری
محصول توطئه غرب و اسرائیل
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و متون مرجع
نظامی
کسب و کار
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان