کد خبر: ۱۱۴۷۵
تاریخ انتشار: ۰۲ شهريور ۱۳۹۸ - ۲۲:۱۶-24 August 2019
نهم مهر ۱۳۱۲، تهران، زندان قصر ــ وقتی پتو را از چهره‌اش کنار زدند پیکر بی‌جانش زرد و سرد بود، با سرانگشتانی کبود. پزشک قانونی معاینه کرد و گواهی فوت صادر شد: «مرگ بر اثر حملۀ قلبی». 
مردی که هفت سال دومین مرد قدرتمند ایران بود، نخست‌وزیر و وزیران و سفرا را تعیین می‌کرد؛ مردی که به ادعای روزنامه‌ای انگلیسی معلمِ آداب‌دان رضاشاه بود، بازی پوکر و استفاده از چنگال و خلال دندان را به شاه یاد داده بود. مردی که در زیبایی و وقار، سخندانی و سیاست‌بازی همتا نداشت. خداوند همۀ کاریزما را یکجا به او عطا کرده بود و شاید همین کاریزمای زیادی بلای جانش شد و حالا بی‌جان بر تخت سخت زندان آرمیده بود: «عبدالحسین تیمورتاش». 

تیمورتاش هم مانند رضاخان تحصیلات نظامی داشت، البته نه مانند رضاخان زیر نظر مزدوران قزاق، بلکه در بهترین مدرسۀ نظامی روسیه. تنها یک نگاه به قامت و سیمای او کافی بود تا آدمی بفهمید سطح توانایی‌های او بیش از کار نظامی است. همین هم شد. با اینکه نظامی بلندپایه‌ای بود، وارد کار سیاست شد و در مجلس دوم نماینده شد (و تا پایان عمر نماینده ماند).

در ۳۶ سالگی در دوران قیام جنگل حاکم گیلان شد. لکۀ سیاه زندگی او نیز در همین زمان رقم خورد. بسیاری معتقدند وقتی حاکم گیلان بود دستور اعدام هفت بی‌گناه را صادر کرد. گرچه خود او این اتهام را رد می‌کرد. اما تیمورتاش زمانی به قلۀ سیاست رسید که خاندان قاجار سرنگون شد و سردار سپه بر تخت مرمر نشست.

تنها چهار روز پس از آنکه رضاشاه به سلطنت رسید، تیمورتاش را به عنوان وزیر دربار تعیین کرد. او روز سوم وزارت دربار چندین زرگر و جواهرساز معروف را به دربار آورد تا برای رضاشاه تاجی بی‌نظیر بسازند. شاه جدید، تاج جدید. او همچنین نشان‌های درباری جدیدی به جای نشان‌های ممنوع‌شدۀ قاجار طراحی کرد. در واقع او سازمان دربار پهلوی را طراحی کرد، ضمن اینکه مراسم تاج‌گذاری آبرومندانه‌ای در اردیبهشت ۱۳۰۵ برگزار کرد. 

رضاشاه در سال‌های نخست سلطنت ترجیح می‌داد به آن بخش دلخواهش، یعنی کار ارتش بپردازد و خوبی کسی مثل تیمورتاش این بود که مردی همه‌فن‌حریف بود، سیاست داخلی و خارجی و همۀ امور تشریفاتی را خوب می‌دانست و شاه بسیاری از کارها را به او واگذار کرد. همین باعث شد جایگاه وزیر دربار کمتر از رئیس‌الوزرا (نخست‌وزیر) نباشد. خرداد ۱۳۰۶ وقتی مقام نخست‌وزیر خالی مانده بود به رغم اصرار نمایندگان مجلس به او، حتی از پذیرش مقام نخست‌وزیری سر باز زد. وقتی می‌توانست از همین جایگاه رئیس‌الوزرا را تعیین کند، چرا خود نخست‌وزیر شود؟

دی ماه ۱۳۱۱، در هفتمین سال سلطنت رضاشاه، ستارۀ تیمورتاش افول کرد. دلیل اصلی برکناری، بازداشت و محاکمۀ او «فساد اقتصادی» بود. دریافت وام‌های متعددی از بانک و اشخاص حقیقی و رشوه‌ای که از امین‌التجار بابت انحصار تجارت تریاک گرفته بود، اتهام اصلی‌اش بود. امین‌التجار را بازداشت کردند و بی‌هیچ مقاومتی اعتراف کرد به تیمورتاش پول (رشوه) داده است.

تیمورتاش دو بار محاکمه شد. اول در اسفند ۱۳۱۱ به سه سال حبس انفرادی و جزای نقدی، و بار دوم خرداد ۱۳۱۲ به پنج سال حبس انفرادی و جزای نقدی محکوم شد. هشت سال حبس... اما او فقط سه ماه حبس کشید و در نهم مهر همان سال در زندان قصر کشته شد. اما مگر می‌توان فهمید کسی پشت دیوارهای زندان به مرگ طبیعی مرده یا کشته‌ شده؟

گلشائیان کسی که آن زمان مدعی‌العموم دیوان عُمال دولت (یعنی دادستان دادگاه کارکنان دولت) بود در خاطرات خود می‌گوید، با دکتر قزل‌ایاق که پزشک قانونی بود، در زندان قصر بر جنازۀ تیمورتاش در سلولش حاضر شدند. تیمورتاش با چهرۀ زرد و ناخن‌های کبود بر تخت خفته بود. دکتر قزل‌ایاق مرگ او را در اثر حملۀ قلبی تأیید کرد؛ اما پس از بازگشت از زندان به گلشائیان گفت مطمئن است تیمورتاش مسموم شده است، ولی او را قسم داد این مسئله را به کسی نگوید: «مبادا این حرف در جایی گفته شود که دودمان من به باد می‌رود».

چرا شاه دست راستش را سرنگون کرد؟ توضیح آن بسیار مفصل است و فقط بگویم، بسیاری کوشیدند او را از چشم شاه بیندازند (فروغی، تقی‌زاده، نواب، آیرم). اما مسئلۀ شاه این بود که اگر روزی نباشد، آیا این تیمورتاشِ قدرتمند و کاریزماتیک اجازه می‌دهد سلطنت به ولیعهد بی‌تجربه برسد؟

وقتی در مجلس پنجم اعتبارنامۀ تیمورتاش بررسی می‌شد، او در پاسخ به این اتهام که عده‌ای بی‌گناه را اعدام کرده، در پایان سخنش گفت: «اشخاص اداری مجبورند مثل یک ماشین باشند که هر حکمی از مافوق می‌شود مجری دارند». خود او هشت سال بعد، وقتی در اوج قدرت بود، لای چرخ دندۀ همین ماشین جان داد...

در این نوشتار از کتاب «تیمورتاش»، نوشتۀ باقر عاقلی بسیار بهره بردم.

مهدی تدینی


نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
منشاء پدیده داعش را چه می دانید؟
ناشی از تفکر وهابی-تکفیری
محصول توطئه غرب و اسرائیل
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و متون مرجع
نظامی
کسب و کار
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان