کد خبر: ۱۱۴۰۱
تاریخ انتشار: ۳۰ مرداد ۱۳۹۸ - ۱۳:۴۸-21 August 2019
ارگتیو اصطلاحی است که در زبان‌شناسی نوین، به‌ویژه در رده‌شناسی زبان به‌کار می‌رود و آن از یک فعل یونانی به چم "سبب شدن، به وقوع رسانیدن، خلق کردن" گرفته شده است.
این ویژگی یک حالت دستوری است که ویژه فاعل فعل متعدی است و معمولا ویژه زبان‌هایی است که قدیمی‌ترند و کمتر دستخوش تحولات و دگرگونی‌های زبانی بوده‌اند؛ یا به اصطلاح محافظه‌کارترند و بیشتر به حالات باستانی خود گرایش دارند.
ارگتیو در زبان فارسی باستان که زبانی است کاملا صرفی به صورت کم‌رنگ نمود داشته است، اما در زبان فارسی میانه که دنباله فارسی باستان است و در آن حالت‌های هشت‌گانه صرفی از بین رفته، دارای نقشی برجسته و بسیار آشکار است، اما در تحول فارسی میانه به فارسی نو، روش ساخت ماضی (ارگتیو) به فارسی دری نرسیده است.
لازم به ذکر است که این حالت در زبان‌های کردی کرمانجی، لکی، لارستانی، زبان محدوده غربی استان فارس و ... زنده است!

از جمله زبان‌های ایرانی غیرِارگتیو زبان لری است. ... .
از دلایل مهم شمرده شدن حالت ارگتیو یا کنایی در نظر زبان‌شناسان این است که داده‌های آماری نشان می‌دهد فقط در ۲۵ درصد از زبان‌های دنیا از ساخت ارگاتیو یا کنایی استفاده می‌شود و ۷۵ درصد از زبان‌های شناخته‌شده‌ی بشری در ساخت فاعلی - مفعولی هستند.‌در گویش بهبهانی علاوه بر نمود ارگاتیو، چون دو گویش دیگر (سمغانی و اردکانی) نمونه‌ی دیگری هم بیان می‌شود که در قسمت (.۲/) این نوشته آمده است. همچنین در گویش بهبهانی، مانند برخی گویش‌های اصفهان از جمله گویش هَنجَنی ، مُشکَنان، مِیمِه‌ای، خورزوقی و ... شناسه فعل از آخر فعل جدا شده و به پیش از فعل منتقل می‌شود و اگر فعل دارای پیشوند استمراری یا پیشوندهای اشتقاقی باشد، این شناسه یا ضمیر پی‌بستی مابین پیشوند فعل قرار می‌گیرد.

نمونه قرارگیری ضمیر پی‌بستی در فعل پیشوند‌دار (تطبیق گویش بهبهانی از زبان غربی فارس با ۴ گویش از اصفهان):

۱. هَنجَنی: (پیشوند اشتقاقی + ضمیر پی‌بستی +  پیشوند استمراری + بن فعل)
ār-em-a-bas
می‌بَستَم
ār-ed-a-bas
می‌بَستی
ār-eš-a-bas
می‌بَست

ār-emun-a-bas
می‌بَستیم
ār-edun-a-bas
می‌بَستید
ār-ešun-a-bas
می‌بَستَند

۲. مُشکَنانی: (پیشوند اشتقاقی + ضمیر پی‌بستی + بن فعل)
de-m-kownā
کاویدم
de-t-kownā
کاویدی
de-š-kownā
کاوید

de-mon-kownā
کاویدیم
de-ton-kownā
کاویدید
de-šon-kownā
کاویدند

۳. مِیمِه‌ای: (پیشوند استمراری + ضمیر پی‌بستی + بن فعل)
a-m-xā
می‌خوردم
a-d-xā
می‌خوردی
a-š-xā
می‌خورد

a-mūn-xā
می‌خوردیم
a-dūn-xā
می‌خوردید
a-šūn-xā
می‌خوردند

۴. خورزوقی: (پیشوند اشتقاقی + ضمیر پی‌بستی + صفت مفعولی)
da-m-xose
انداخته‌ام
da-d-xose
انداخته‌ای
da-ž-xose
انداخته‌ است
 
da-mun-xose
انداخته‌ایم
da-dun-xose
انداخته‌اید
da-žun-xose
انداخته‌اند

۵.بهبهانی: (پیشوند اشتقاقی + ضمیر پی‌بستی + بن فعل + پسوندenī)
vo-m-gūřūzenī
پنهان کردم
vo-t-gūřūzenī
پنهان کردی
vo-š-gūřūzenī
پنهان کرد

vo-me-gūřūzenī
پنهان کردیم
vo-te-gūřūzenī
پنهان کردید
vo-še-gūřūzenī
پنهان کردند

پیشینه‌ی این حالت در فارسی میانه:
۱. ماضی بعید در فارسی میانه

man dīd
دیدم
tô dīd
دیدی
ôy/awē dīd
دید

amā dīd
دیدیم
ašmā dīd
دیدید
ôyšāņ/awešān dīd
دیدند

برخی جملات:
man tô dīd hē
من تو را دیدم
tô mardān dīd hēnd
تو مردان را دیدی
man mard dīd
مرد را دیدم
man ôy dīd
او را دیدم
um guft ku
گفتم که

۲.ماضی استمراری در فارسی میانه:

ūš paymēxt dāšt
پوشیده بود (پوشیده داشت)

۳.ماضی بعید در فارسی میانه:

um ôy dīd ēstād
او را دیده بودم
um dīd būd
دیده بودم
۴. ماضی نقلی در فارسی میانه:

um dīd ēstēd
من او را دیده‌ام
ut dīd ēstēd
تو او را دیده‌ای
um tô dīd ēstēd
تو را دیده‌ام


و اما حالت ارگاتیو در سه گویش از زبان غربی استان فارس را ببینیم:

۱. ماضی ساده متعدی

فارسی:

گفتم
گفتی
گفت

گفتیم
گفتید
گفتند

گویش بهبهانی:

me-m go
te-t go
ū-š go

mā-me/mā-mu go
šomā-te/šomā-tu go
ūšū-še/ūšū-šu go

گویش اردکانی:
mo-m go
to-t go
voy-š go

mā-mu go
šomā-tu go
unāno-šu go

گویش سمغانی:

mo-m go
to-t go
ouyo-ž go

mā-mu go
šema-tu go
unā-šu go

۲. ماضی استمراری متعدی:

فارسی:

می‌گفتم
می‌گفتی
می‌گفت

می‌گفتیم
می‌گفتید
می‌گفتند

گویش بهبهانی:
۱. me-m mī-go/۲. mī-m go
۱. te-t mī-go/۲. mī-t go
۱. ū-š mī-go/۲. mī-š go

۱. mā-me/mā-mu mī-go/۲. mī-me go

۱. šomā-te/šomā-t

u mī-go/۲. mī-te go

۱. ūšū-še/ūšū-šu mī-go/۲. mī-še go

گویش اردکانی:
mo-m me-go
to-t me-go
voy-š me-go

mā-mu me-go
šomā-tu me-go
unāno-šu me-go

گویش سمغانی:
mo-m me-go
to-t me-go
ouyo-š me-go


mā-mu me-go
šema-tu me-go
unā-šu me-go

۳. ماضی بعید متعدی

فارسی:

خورده بودم
خورده بودی
خورده بود

خورده بودیم
خورده بودید
خورده بودند

گویش بهبهانی:
۱. me-m xa:rde: bī/۲. xa:rde:m bī
۱. te-t xa:rde: bī/۲. xa:rde:t bī
۱. ū-š xa:rde: bī/۲. xa:rde:š bī

۱. mā-me/mā-mu xa:rde: bī/۲. xa:rde:me bī

۱. šomā-te/šomā-tu xa:rde: bī/۲. xa:rde:te bī

۱. ūšū-še/ūšū-šu xa:rde: bī/۲. xa:rde:še bī

گویش اردکانی:
mo-m xarda bī
to-t xarda bī
voy-š xarda bī

mā-mu xarda bī
šomā-tu xarda bī
unāno-šu xarda bī

گویش سمغانی:
mo-m xarsā
mo-t xarsā
ouyo-š xarsā

mā-mu xarsā
šema-tu xarsā
unā-šu xarsā

۴. ماضی نقلی متعدی

فارسی:

خورده‌ام
خورده‌ای
خورده است

خورده‌ایم
خورده‌اید
خورده‌اند

گویش بهبهانی:
me-m xa:rde:
te-t xa:rde:
ū-š xa:rde:

mā-me/mā-mu xa:rde:
šomā-te/šomā-tu xa:rde:
ūšū-še/ūšūšu xa:rde:

گویش اردکانی:
mo-m xard-an
to-t xard-an
voy-š xard-an

mā-mu xard-an
šomā-tu xard-an
unāno-šu xard-an

گویش سمغانی:

mo-m xarde
to-t xarde
ouyo-š xarde

mā-mu xarde
šema-tu xarde
unā-šu xarde

۵. ماضی التزامی متعدی

فارسی:

شاید من خورده باشم
شاید تو خورده باشی
شاید او خورده باشد

شاید ما خورده باشیم
شاید شما خورده باشید
شاید آنها خورده باشند


گویش بهبهانی:
۱. šā:yad me-m xa:rde: bū/۲. šā:yad xa:rde:m bū

۱. šā:yad te-t xa:rde: bū/۲. šā:yad xa:rde:t bū

۱. šā:yad ū-š xa:rde: bū/۲. šā:yad xa:rde:š bū

۱. šā:yad mā-me/mā-mu xa:rde: bū/۲. šā:yad xa:rde:me bū

۱. šā:yad šomā-te/šomā-tu xa:rde: bū/۲. šā:yad xa:rde:te bū

۱. šā:yad ūšū-še/ūšū-šu xa:rde: bū/۲. šā:yad xa:rde:še bū

گویش اردکانی:
šāyad mo-m xarda but
šāyad to-t xarda but
šāyad voy-š xarda but

šāyad mā-mu xarda but
šāyad šomā-tu xarda but
šāyad unāno-šu xarda but

گویش سمغانی:
šayad mo-m xarsa bu
šayad to-t xarsa bu
šayad ouyo-š xarsa bu

šayad mā-mu xarsa bu
šayad šema-tu xarsa bu
šayad unā-šu xarsa bu


شهاب الدین قناطیر ارگانی

نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
منشاء پدیده داعش را چه می دانید؟
ناشی از تفکر وهابی-تکفیری
محصول توطئه غرب و اسرائیل
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و متون مرجع
نظامی
کسب و کار
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان